Malta Üniversitesi öncülüğünde geliştirilen STRADA projesi, radyo teleskoplarından gelen yüz binlerce gökyüzü görüntüsünü yapay zekâyla analiz ederek astronomların evrendeki sıra dışı yapı ve sinyalleri daha hızlı tespit etmesine yardımcı olmayı hedefliyor.
Malta Üniversitesi Uzay Bilimleri ve Astronomi Enstitüsü’nden Dr. Andrea DeMarco liderliğindeki proje, radyo astronomisi için özel olarak geliştirilen bir yapay zekâ modeli üzerine kurulu. STRADA, “Self-supervised Transformers for Radio Astronomy Discovery Algorithms” ifadesinin kısaltması olarak kullanılıyor.
Proje, Malta Üniversitesi’nin yanı sıra İtalya Ulusal Astrofizik Enstitüsü’ne bağlı Katanya Astrofizik Gözlemevi ve Edinburgh Üniversitesi’nden araştırmacıların katkısıyla yürütülüyor. Çalışma, Xjenza Malta’nın Research Excellence Programme desteğiyle finanse ediliyor.
Radyo teleskopları, klasik optik teleskoplardan farklı olarak görünür ışık yerine uzaydan gelen radyo dalgalarını ölçüyor. Bu yöntem, gökyüzünün gece-gündüz izlenebilmesini sağlıyor. Ancak modern radyo astronomi araştırmaları artık milyonlarca görüntü ürettiği için bu verilerin insan gözüyle tek tek incelenmesi pratik olarak mümkün değil.
STRADA’nın amacı astronomların yerini almak değil, büyük veri yığınları içinde ilk eleme ve sınıflandırma sürecini hızlandırmak. Model, hangi görüntülerin bilimsel olarak daha ilginç olabileceğini işaretleyerek araştırmacıların yorum ve keşif aşamasına daha fazla zaman ayırmasını sağlayabilir.
Projede geliştirilen modelin, Radio Galaxy Zoo adlı veri setinde mevcut en iyi sonuçları yaklaşık yüzde 14 geliştirdiği açıklandı. Dr. DeMarco, bu alanda genellikle yüzde 1 veya 2’lik ilerlemelerin bile önemli sayıldığını belirterek bu artışın bilimsel açıdan güçlü bir sonuç olduğunu ifade etti.
Model, yaklaşık 600 bin ham görüntü üzerinde eğitildi. Geleneksel yapay zekâ sistemlerinden farklı olarak STRADA, her görüntünün insanlar tarafından tek tek etiketlenmesine ihtiyaç duymadan öğrenebiliyor. Bu yaklaşımda model, görüntünün eksik bırakılan bölümlerini tahmin etmeye ve aynı gök cisminin farklı görünümlerini ayırt etmeye çalışarak radyo galaksilerin yapısını öğreniyor.
Araştırma ekibine göre STRADA, galaksilerin şekillerini sınıflandırmak, büyük görüntülerde ilginç bölgeleri ayırmak ve daha sonra insan uzmanların incelemesi gereken olağan dışı yapıları belirlemek için kullanılabilecek. Modelin açık kaynak olarak Hugging Face üzerinde araştırmacıların kullanımına sunulduğu da belirtildi.
Projenin bir sonraki aşamasında, modelin yalnızca radyo astronomi görüntülerini analiz etmesi değil, aynı zamanda bilimsel eğitim verisi üretmek için yapay görüntüler oluşturması da hedefleniyor. Bu sayede arşivlerde az bulunan galaksi türleri için yeni örnekler üretilebilecek.
STRADA projesi, Malta’nın yapay zekâ alanında yalnızca teknoloji kullanan bir ülke değil, uluslararası araştırma projeleri geliştiren bir merkez olma iddiasını da gösteriyor. Bu gelişme, özellikle Malta’da teknoloji, veri bilimi, yapay zekâ, mühendislik ve akademik kariyer hedefleyen öğrenciler ve genç profesyoneller açısından dikkat çekici.
Malta gibi küçük bir ülkeden çıkan bir araştırma ekibinin, uluslararası astronomi ve yapay zekâ literatürüne katkı sunması; üniversite-sanayi iş birliği, araştırma fonları ve nitelikli teknoloji istihdamı bakımından da önemli bir gösterge olarak öne çıkıyor.
Bilim dünyasında yapay zekânın rolü hızla büyürken, STRADA gibi projeler Malta’nın yüksek katma değerli araştırma alanlarında görünürlüğünü artırabilir. Bu da ülkedeki üniversite öğrencileri, araştırmacılar ve teknoloji girişimcileri için yeni fırsatların kapısını aralayabilir.
