Malta’ya taşındınız. Ev bulundu, kontrat imzalandı, işe başlandı. Telefon hattı alındı, belki araba da alındı. İlk birkaç haftanın telaşı geçince insan artık düzenini kurduğunu düşünüyor.
Sonra ilk elektrik faturası geliyor.
Ev sahibinden depozito tartışması çıkıyor.
İnternet aboneliğini kapatmak istediğinizde sözleşmenin daha 18 ayı olduğunu öğreniyorsunuz.
Ya da iş değiştirdiniz ama oturum kartınızın üzerinde eski işvereniniz yazmaya devam ediyor.
Malta’da yeni yaşayan yabancıların yaptığı bazı hataların ortak özelliği şu: Yaparken küçük görünüyorlar, düzeltirken para ve zaman kaybettiriyorlar.
Üstelik bunların önemli bir bölümü Malta’da uzun süredir yaşayanların bile birbirine yanlış anlattığı konular.
İşte Malta’daki ilk aylarınızda özellikle dikkat etmeniz gereken 10 nokta.
1. Evi teslim alırken inventory hazırlamamak
Malta’da kiralık bir eve girerken yalnızca kontratı imzalayıp anahtarı almak yetmiyor.
Özellikle eşyalı evlerde inventory, yani evde bulunan eşyaların ve mülkün durumunun kaydı son derece önemli.
Hatta bu yalnızca iyi bir fikir değil. Housing Authority’nin güncel kira düzeninde konut kira sözleşmesinin içermesi gereken bilgiler arasında mülkün, mobilyaların ve ev sahibinin sağladığı ev aletlerinin durumunu gösteren inventory listesi de bulunuyor. 2024’te yapılan değişiklikle inventory’nin fotoğraflarla hazırlanmasına da izin verildi.
Bu yüzden eve girdiğiniz gün duvardaki lekeyi, kırık dolap kulpunu, çizilmiş masayı, çalışmayan klimayı veya hasarlı kanepeyi “ev sahibi zaten biliyor” diyerek geçmeyin.
Fotoğrafını çekin.
Mümkünse tarihli olarak saklayın ve inventory’ye ekleyin.
Çünkü bir yıl sonra evden çıkarken o çizik için “Bu siz taşındıktan sonra oldu” denildiğinde hafızanızdan daha işe yarar bir şeyiniz olur.
2. Depozitoyu verdiğinize dair kanıt bırakmamak
Malta’da kira depozitosunun miktarı sözleşmede açıkça belirtilmeli.
Housing Authority, depozito alınmasını zorunlu kılmıyor; fakat depozito alınmışsa miktarının kira sözleşmesinde ve kayıt sırasında belirtilmesini istiyor. Hiç depozito alınmamışsa da bu miktar sıfır olarak gösteriliyor.
Dolayısıyla €1.000 veya €2.000’yu elden verip “Tamamdır” demek iyi fikir değil.
Banka transferi yaptıysanız açıklamasını saklayın. Nakit verdiyseniz makbuz isteyin. Kontratta depozitonun miktarını kontrol edin.
Bir de evden çıkarken anahtar teslimini ve evin son durumunu belgelemek faydalı.
Malta’da kiracı–ev sahibi anlaşmazlığının en tatsız cümlelerinden biri “Ben o parayı sana vermiştim” olabilir.
Birkaç saniyelik banka dekontu bunu aylar süren tartışmadan daha hızlı çözer.
3. Kira kontratının Housing Authority’ye kaydedilip kaydedilmediğini kontrol etmemek
Malta’da ana ikamet amacıyla yapılan özel konut kira sözleşmelerinin Housing Authority’ye kaydedilmesi gerekiyor.
Güncel kurala göre bunu normalde ev sahibi, kira başlangıcından itibaren 30 gün içinde yapmak zorunda. Ev sahibi kayıt yaptırmazsa kiracının da sözleşmeyi kaydettirme imkânı bulunuyor.
Bu yalnızca formalite değil.
Kayıtlı kontrat başka Malta işlemlerinde de karşınıza çıkabiliyor. Örneğin non-EU vatandaşlarının adres değişikliğinde Identità, kira sözleşmesinin yanı sıra Housing Authority’nin kira kaydına ilişkin onayını da talep ediyor.
Yani “Kontrat elimde, daha ne olacak?” demeden önce kontratın gerçekten kayıtlı olduğunu kontrol etmekte fayda var.
4. Elektrik faturasında kaç kişinin kayıtlı olduğuna hiç bakmamak
Malta’da elektrik ve su faturasını elinize aldığınızda sağ üst köşede küçük ama önemli bir bilgi bulunuyor:
Number of Persons.
ARMS’a göre evde yaşayan kişi sayısı, faturada uygulanan tarifeleri ve eco-reduction hesabını etkiliyor. Birden fazla kişinin yaşadığı konutlarda tüketim eşikleri kayıtlı kişi sayısına göre değerlendiriliyor.
Dolayısıyla evde üç kişi yaşarken faturada bir kişi görünmesi önemsiz bir bürokratik ayrıntı değil.
ARMS, yanlış kişi sayısının güncellenmesi için başvuru yapılabileceğini belirtiyor. Yeni elektrik/su hizmeti başvurusunda kişiler kaydedilmemişse daha sonra Form H üzerinden de bildirim yapılabiliyor.
Daha kritik nokta şu: ARMS, daha önce değişiklik bildirilmemişse geçmişte yanlış kişi sayısıyla düzenlenen faturaların tamamını geriye dönük olarak düzeltmek yerine, sübvansiyonun genel olarak güncellemeden sonraki faturalara uygulanacağını belirtiyor.
O yüzden ilk faturayı aldığınızda yalnız toplam tutara değil, Number of Persons bölümüne de bakın.
5. Single Permit’i “Malta’da çalışma iznim var” diye düşünüp istediğiniz işe geçebileceğinizi sanmak
Bu özellikle Türkiye gibi AB dışındaki ülkelerden Malta’ya Single Permit ile gelenler için kritik.
Single Permit yalnızca kişinin kendisine bağlı genel bir çalışma izni değil.
Identità’nın güncel açıklamasına göre permit, üzerinde belirtilen işveren ve pozisyona özgü. İşveren veya pozisyon değiştiğinde uygun başvuru sürecinin yürütülmesi gerekiyor.
Hatta Identità, işveren veya pozisyon değişikliğinin bildirilmemesinin residence permit’in iptaline yol açabileceğini açıkça belirtiyor.
İşten ayrıldıktan sonra yeni işveren için de süreyi “sonra hallederiz” diye bırakmamak gerekiyor. Güncel kurallarda Change of Employer başvuruları için belirli zaman pencereleri bulunuyor.
Kısacası yeni iş sözleşmesini imzalamadan önce yalnız maaşı değil, permit sürecini de konuşun.
6. Ev değiştirip Identità’ya adres değişikliğini bildirmemek
Taşındınız.
Anahtarı teslim ettiniz.
Yeni eve geçtiniz.
Bitti mi?
Single Permit sahibi non-EU vatandaşları açısından hayır.
Identità, adres değişikliğinin bildirilmesini zorunlu tutuyor. Güncel süreçte Single Work Permit sahipleri değişikliği online portal üzerinden bildirebiliyor; yeni kira sözleşmesi ve ilgili belgeler de talep ediliyor. Adres değişikliği işlemi için €50 ücret bulunuyor.
Daha önemlisi, Identità adres değişikliğinin bildirilmemesinin residence permit’in iptaline kadar gidebileceğini belirtiyor.
“Nasıl olsa kartın süresi dolunca yeni adresi yazarım” bu nedenle iyi bir strateji değil.
7. Telefon ve internet sözleşmesini fiyatına bakıp imzalamak
Aylık €25.
Gayet iyi.
Ama küçük yazıda 24 aylık minimum sözleşme süresi olabilir.
Malta Communications Authority, belirli süreli telekom sözleşmelerinin erken sonlandırılması halinde early termination fee uygulanabileceğini açıkça belirtiyor. Minimum sözleşme süresi, fesih prosedürü ve olası cezalar sözleşmede yer almalı.
Malta’dan ayrılırsanız veya başka eve taşınırsanız “Artık kullanmıyorum” demek sözleşmeyi otomatik olarak ortadan kaldırmıyor.
Hizmeti kapatırken sağlayıcının fesih prosedürünü takip etmek, ödenmemiş faturaları kapatmak ve modem/router gibi ekipmanı geri vermek gerekebiliyor. Bildirim süresi uygulanıyorsa bu süre bir ayı geçemiyor ancak o dönemde faturalandırma devam edebiliyor.
İmzalamadan önce üç şeyi sorun:
Minimum süre ne kadar?
Erken çıkarsam ne öderim?
Malta’dan taşınırsam prosedür ne?
€5 daha ucuz paket bazen en ucuz paket olmayabiliyor.
8. Malta’daki park çizgilerini ve tabelaları “nasıl olsa öğrenirim” diye ertelemek
Malta’da araba kullanmaya başladıysanız ilk haftalarda yalnız soldan trafiğe alışmanız gerekmiyor.
Park kurallarını da öğrenmeniz gerekiyor.
Transport Malta’nın Highway Code’una göre resident-only alanlara yetkiniz olmadan park etmek yasak. Controlled Parking Zone’larda ise giriş tabelalarında belirtilen saat ve koşullar geçerli. Kavşak, giriş, engelli erişimi ve belirli yol işaretlerinin bulunduğu alanlarda da ayrı kısıtlamalar var.
Valletta ise ayrıca Controlled Vehicular Access (CVA) sistemine sahip. Kameralar aracın bölgeye giriş ve çıkışını kaydediyor ve koşullara göre ücret hesaplanıyor.
Dolayısıyla “diğer arabalar durmuş, ben de durayım” Malta’da güvenilir bir park yöntemi değil.
Önce tabelaya bakın.
Sonra çizgiye.
Sonra tekrar tabelaya.
9. Yabancı ehliyetinizi Malta’da süresiz kullanabileceğinizi düşünmek
Bu da özellikle AB dışından gelenlerin dikkat etmesi gereken noktalardan.
Transport Malta’nın güncel kuralına göre Malta ve AB dışındaki bir ülkeden verilmiş geçerli ehliyete sahip kişiler Malta’da son giriş tarihinden itibaren en fazla 12 ay araç kullanabiliyor.
Ehliyet değiştirme hakkı ise ehliyetin verildiği ülkeye göre değişiyor.
Bu nedenle Türkiye’den veya başka bir non-EU ülkeden geldiyseniz “Ehliyetim 2030’a kadar geçerli, Malta’da da 2030’a kadar kullanırım” şeklinde düşünmeyin.
Malta’daki kullanım hakkınızı ayrıca kontrol edin.
International Driving Permit’in de ehliyetle aynı şey olmadığını Transport Malta özellikle belirtiyor.
10. “Malta’da yaşıyorum, sağlık sistemi zaten ücretsizdir” diye düşünmek
Malta’da devlet sağlık sistemine erişim konusu yalnızca ülkede ikamet etmekle açıklanabilecek kadar basit değil.
Kişinin statüsü, sosyal güvenlik kapsamı ve bazı durumlarda geldiği ülke veya çalışma biçimi hangi haklardan yararlanabileceğini etkileyebiliyor.
Örneğin Malta’nın EHIC sisteminde kart, Malta’da ordinarily resident olup ulusal Social Security mevzuatı kapsamında bulunan kişiler dahil belirli gruplara veriliyor. EHIC ise özel sağlık sigortasının yerine geçen genel bir sigorta değil; geçici EEA/İsviçre ziyaretlerinde tıbben gerekli devlet sağlık hizmetlerine erişimi kolaylaştırıyor.
Third-country national çalışanlar için de sosyal güvenlik ve sağlık kapsamına ilişkin özel kurallar ve bazı istisnalar bulunuyor.
Bu nedenle Malta’ya yeni geldiğinizde “Bir şey olursa Mater Dei’ye giderim” seviyesinde bırakmak yerine, hangi kamu sağlık hizmetlerine hangi statüyle hak kazandığınızı ve özel sigortanızın neleri kapsadığını baştan kontrol etmek daha güvenli.
Asıl pahalı hata: “Sonra bakarım”
Bu listenin tamamında aslında aynı cümle dönüp duruyor.
“Sonra hallederim.”
Kontratı sonra okurum.
ARMS’ı sonra düzeltirim.
Adres değişikliğini sonra bildiririm.
Permit işini yeni işe başlayınca çözerim.
İnternet sözleşmesinin detaylarına sonra bakarım.
Malta küçük bir ülke ve günlük hayat ilk bakışta oldukça rahat görünüyor. Fakat kira, çalışma izni, utilities, sağlık ve araç işlemlerinin her birinin kendi sistemi var.
İlk birkaç haftada yarım saat ayırıp bir belgeyi kontrol etmek bazen aylar sonra ödenecek yüzlerce eurodan, kaybedilecek bir depozitodan veya çok daha yorucu bir bürokratik süreçten kurtarabilir.
Malta’daki ilk aylarınız için belki de en kullanışlı kural bu:
Bir şey imzalamadan önce okuyun. Bir şey ödediğinizde kanıtını saklayın. Bir şey değiştiğinde ilgili kuruma bildirin.
