Hepsi İyiler Paşam

10 Kasım yazımı yetiştiremedim. Günlerdir üzerinde çalışıyordum ama bir türlü olmadı. Sonra 9 Kasım’ı 10 Kasım’a bağlayan gece, o yazının yerine başka bir şey geldi.

Rüyamda Atatürk kardeşlerini sordu. Üzülmesin diye “Hepsi iyiler Paşam” dedim.

Rüyamda Atatürk’ü gördüm.

On bir yıldır bu adada 10 Kasım’ı kalabalığın içinde değil, kendi içimde yaşıyorum. Bu yıl, ölümünün seksen sekizinci yılında, saygı duruşumu uykumda yapmışım.

Daha önce de birkaç kez görmüştüm Atamı rüyamda. Ama her defasında aynı şey olurdu. O masmavi gözlerine baktığım anda öyle heyecanlanırdım ki uyanırdım.

Bu kez öyle olmadı. Bu kez onunla uzun uzun konuştum.

Koridordaki fotoğraflar

Atatürk hiç ölmemişti. Yüz yaşını çoktan geçmişti, çok yaşlıydı. Öyle yorgun, öyle zayıflamıştı ki… Gözleri çoğu zaman kapalıydı. Eşim Mahir, oğlum Baturalp ve ben onu görmeye gitmiştik.

Kaldığı odaya ulaşmak için geniş, uzun bir koridordan geçtik. Duvarlarda çerçeveli fotoğraflar asılıydı. Birden abimin bebeklik fotoğraflarını gördüm. Meğer abimin Atatürk’le çekilmiş fotoğrafları varmış. Üstelik ben bunları ilk kez görüyordum! İçimden abimi kıskanıyorum. Bir yandan da fotoğraflardaki yüzüne dikkatle bakıyorum, acaba Baturalp’a benziyor mu diye.

Uyandıktan sonra en çok o koridoru düşündüm. Rüya beni Atamın yanına hemen götürmemişti. Önce onun fotoğraflarıyla dolu duvarların önünden geçirmişti. Zaten hepimiz onu önce böyle tanımadık mı? Okul koridorlarında, sınıf duvarlarında, bir çerçevenin içinden bize bakan o yüzle.

O çerçevelerden birinde abimi görmek ise bambaşka bir duyguydu. Sanki bizim ailenin hikâyesi de o duvarlarda asılıydı. Kıskançlığım belki de buradan geliyordu. Neden o oradaydı da ben yoktum? Neden bu fotoğrafları bana kimse göstermemişti?

Ama o kıskançlık uzun sürmedi. Abiminki bir fotoğraftı. Ben ise birazdan o kapıdan girecek, Atamın yanına kadar gidecektim.

Abimin bebek yüzünde oğlumun yüzünü aramam da aklımdan çıkmıyor. Bir anne olarak içimden belki şunu soruyordum: O fotoğraflardaki bağ oğluma da uzanıyor mu? Cevabını rüyanın devamında kendim verdim. Baturalp’ı o odaya, Atamın yanına kendi elimle götürdüm.

Bizi duyuyorsan

Sonra Atamın odasına girdik.

Odanın ortasında tek kişilik bir yatak vardı. Atatürk orada yatıyordu. Ara sıra hemşireler gelip gidiyordu. Çok yaşlanmıştı Atam. İyice zayıflamış, bitkin düşmüştü. Kimseyle konuşmuyordu. Gözleri kapalıydı, bir ara sanki gözlerini hiç göremiyordum. Sonra gözleri yaşlıydı, dolu doluydu.

Yatağının ayakucuna gittim. Ona bakıyorum, hayran hayran. Karşımda Mustafa Kemal Atatürk var. Hiç ölmemiş, yaşıyor. Ben onun yanındayım. Ama o kadar yaşlı ve yorgun ki bizi duyup duymadığından bile emin olamıyorum.

“Atam,” dedim, “biz geldik. Seni görmeye geldik. Bizi duyuyorsan parmaklarını kımıldat.”

Ve kımıldattı!

Önce parmaklarını, sonra ellerini hareket ettirdi. Ardından yavaş yavaş doğruldu. Bizi görünce öyle sevindi ki… Konuşmaya başladı. Sanki bir anda canlandı. Hemşire de çok şaşırdı. Biz de onunla konuşabildiğimize inanamıyoruz.

Ona ne kadar çok sevdiğimizi, onunla ne kadar gurur duyduğumuzu anlattık. Aradan geçen bunca yıla rağmen sevgimizin, minnetimizin hiç eksilmediğini söyledik.

Bir yandan da içimde bir soru dolaşıp duruyordu. Acaba o, bizim onu ne kadar sevdiğimizi biliyor mu?

Uyandığımda o odanın bana neyi hatırlattığını anladım. Tek kişilik yatak, gelip giden hemşireler, gözlerini açamayan Atam… Dolmabahçe’deki o oda. Seksen sekiz yıl önce bir 10 Kasım sabahı, saat dokuzu beş geçe, orada gözlerini yummuştu. Benim rüyamda ise aynı odada gözlerini açtı. Öldüğü günün sabahında ben onu yatağında doğrulurken gördüm.

Bizde hep söylenir, “Atatürk ölmedi” diye. Ama rüyam onu bana bir kahraman gibi değil, bir insan gibi gösterdi. Yaşıyordu ama çok yorgundu. Konuşamıyor, gözlerini açamıyordu. Rüyam beni bir zafer meydanına değil, bir hasta odasına götürmüştü.

Şimdi düşünüyorum da, bize bıraktığı miras da biraz böyle değil mi? Yaşıyor ama yoruluyor. Kendi kendine ayağa kalkamıyor. Onu doğrultan bir mucize değil, sevenlerinin sesi oluyor. Ben de o odaya elimde hiçbir şeyle gitmemiştim. Sadece seslenmiştim: “Bizi duyuyorsan…” Ve o duymuştu.

Gözlerindeki o yaşı da çok düşündüm. Belki o dolu dolu gözler biraz da benim gözlerimdi. Yıllardır her 10 Kasım’da içimde biriken ne varsa, rüyamda onun gözlerinde görmüştüm.

En çok istediğim şeydi

Bir ara kadınların haklarından söz açtım.

“Atam,” dedim, “sizin sayenizde biz kadınlar 1934 yılında seçme ve seçilme hakkına kavuştuk. Fransa’da bile bizden on yıl sonra, 1944’te tanındı bu hak. Biz onlardan önce kazandık.”

Şaşırdı.

“Öyle mi?” dedi, Fransa’nın bu hakkı ancak 1944’te tanıdığını duyunca.

Sonra, “Çok karşı çıkan oldu bana ama en çok istediğim şeydi,” dedi.

O kadar etkilendim ki. Karşımda Atatürk oturuyor ve ben ona, yaptıklarının bizden sonraki nesiller için ne anlama geldiğini anlatıyorum. Onun mücadele ederek kazandırdığı haklarla büyümüş bir Türk kadını olarak, üstelik oğlum da yanımdayken, ona teşekkür edebiliyorum.

O anda karşısında yalnızca bir Türk olarak durmuyordum. Bir kadın olarak duruyordum. Üstelik onun göremediği yılları yaşamış, ondan sonra dünyanın nasıl değiştiğini bilen bir kadın olarak. O, kurduğu geleceği göremeden gitmişti. Ben o geleceğin içinde doğmuş, büyümüştüm.

Normalde ben onu tarih kitaplarından öğrenirim. O gece ise geleceği ona ben anlattım. Yıllardır işim insanlara haber ulaştırmak ama hiç böyle bir haber vermemiştim. Bunca yıl dünyadan habersiz kalmış bir adama, verdiği mücadelenin meyvesini gösteriyordum. O da şaşırıyordu: “Öyle mi?”

Sonra o cümle geldi. Rüyanın kalbi oydu: “Çok karşı çıkan oldu bana ama en çok istediğim şeydi.” Bu sözü tarih kitaplarında aramayın. Bildiğim kadarıyla Atatürk’ün kayıtlara geçmiş bir sözü değil. Rüyamda onun ağzından duyduğum, belki de yüreğimin ona söylettiği bir söz.

Ben bu cümleyi şöyle anlıyorum. Atatürk’ün devrimlerini hiçbir zaman kâğıt üzerindeki kanunlar olarak görmedim. Her birinin arkasında cesaret, inat ve büyük bir mücadele olduğunu biliyorum. Kadınların siyasi hakları bir günde gelmedi. Önce 1930’da belediye seçimlerinde oy hakkı geldi, ardından 1933’te muhtarlık, 1934’te milletvekilliği. Her adım itirazlara rağmen atıldı. Rüyam, içimde taşıdığım bu bilgiyi alıp bana onun sesiyle geri söyletti.

Bir de şu var. O anda karşımda bir lider yoktu. Bir şeyi canı gönülden istemiş, onun için yıllarca uğraşmış, yorgun bir insan vardı. Ben de ona, o mücadelenin boşa gitmediğini müjdeliyordum.

Eskiler, ölünün rüyada söylediği söz doğrudur der, çünkü o artık hakikat âlemindedir. Ben bunu bilmeden de o cümleye inandım.
Aslında o an ona söylemek istediğim tek bir şey vardı:

Atam, senin çok istediğin şeyler gerçekleşti. Biz onların içinde yaşıyoruz. Bunu bilmeni istiyorum.

Ben gidemedim

Sonra ailesini sordu.

“Ben gidemedim,” dedi. “En çok Makbule’yi merak ediyorum.”

Bir an içim burkuldu. Atam yüz yaşını geçmiş, hâlâ kardeşini merak ediyordu.

Ben de ailesini tek tek anlatmaya başladım.

“Atam, Ali Rıza Efendi babanıza Allah rahmet eylesin. Biliyorsunuz, siz daha küçüktünüz onu kaybettiğinizde.”

Başını salladı.

“Zübeyde annemizi de biliyorsunuz,” dedim. “İstanbul’daydı.”

Ama o en çok Makbule’yi soruyordu.

“Makbule nasıl, Makbule?” dedi.

Sonra bir kardeşini daha sordu. Naciye. Ben Naciye’yi bilmiyordum. Kim olduğunu, ne zaman yaşadığını, başına ne geldiğini bilmiyordum. Ama yüzüne baktım ve üzülmesin istedim.

“Hepsi iyiler Paşam, siz merak etmeyin.”

Sonra Makbule Hanım’ı anlattım.

“Makbule Hanım rahat ve güzel bir hayat yaşadı sayenizde Atam,” dedim.

İçimden onun bütün sevdiklerini, ailesini, yıllardır merak ettiği ne varsa tek tek anlatmak geliyor. Hiçbir şeyi eksik bırakmak istemiyorum. Sanki bunca yıl yaşamış ama dünyada olup bitenleri, ailesinin başına gelenleri öğrenememiş. Ben de ona yetişip her şeyi anlatmaya çalışıyorum.

“Ben gidemedim.” Rüyanın en ağır cümlesi buydu. Uyandıktan sonra bu sözün tarihte ne kadar derin bir karşılığı olduğunu öğrendim. 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktığında annesi Zübeyde Hanım İstanbul’da kalmıştı. Rüyamda “İstanbul’daydı” deyişim belki bundandı. Zübeyde Hanım 14 Ocak 1923’te İzmir’de hayata gözlerini yumduğunda oğlu cenazesine yetişemedi. Batı Anadolu’da uzun bir yolculuktaydı. İzmir’e ancak 27 Ocak’ta gelebildi ve trenden iner inmez doğruca annesinin mezarına gitti. Doğduğu şehir Selanik’e ise bir daha hiç dönemedi.

Babasını yedi yaşında kaybetmiş, annesinin cenazesine yetişememiş, doğduğu şehre dönememiş bir adam. Rüyamda bana “ben gidemedim” diyen buydu.

Bu cümleyi ben de iyi bilirim. On bir yıldır başka bir ülkede yaşıyorum. Gurbette insan bazı anlara yetişemez. Sevdiklerini uzaktan merak eder, telefonun öbür ucundan “biz iyiyiz, sen merak etme” sözünü bekler. Rüyamda Atamın ağzından çıkan o cümle biraz da benim cümlemdi.

Hepsi iyiler Paşam

Uyanır uyanmaz ilk iş Naciye’yi araştırdım. Rüyamda tanımadığım, yalnızca üzülmesin diye “iyi” dediğim o kardeşi.

Naciye çocukken ölmüş. Zübeyde Hanım’la Ali Rıza Efendi’nin altı çocuğundan yalnızca ikisi büyüyebilmiş, Mustafa ile Makbule. Fatma, Ömer, Ahmet ve Naciye küçük yaşta toprağa verilmiş. Makbule, Atatürk’ün hayatta kalan tek kardeşiymiş.

Yani ben ona “hepsi iyiler” derken kardeşlerinin çoğu bir asırdan uzun zamandır toprağın altındaydı. Ben bilmiyordum ama Atam elbette biliyordu. Onları daha çocukken kaybetmişti. Belki de bir şey öğrenmek için sormamıştı. Sadece onları anmak, adlarını bir başkasının ağzından duymak istemişti.

“Bilmiyorum Atam” diyebilirdim. Demedim. O odada ben bir evlattım ve yaşlı bir büyüğün başucunda insan ona huzur verecek sözü söyler. Tıpkı gurbetteki çocuğuna telefonda “biz iyiyiz, sen merak etme” diyen anneler gibi. O cümleyi hepimiz çok duyduk. Rüyamda ilk kez ben söyledim.

Makbule Hanım için söylediğim söz ise ancak yarı doğruymuş. Atatürk, 5 Eylül 1938’de Dolmabahçe’de kendi eliyle yazdığı vasiyetnamede kız kardeşini unutmamış. Oturduğu evi ölünceye kadar kullanabilmesini istemiş, İş Bankası hisselerinin gelirinden ona ayda bin lira bağlamış. Ama sonrası o kadar rahat geçmemiş. Makbule Hanım 1947’de, ağabeyinin ölümünden dokuz yıl sonra, bu parayla geçinemediğini anlatan mektuplar yazmış. Masraflarını azaltmak için Ankara’daki köşkünden ayrılıp İstanbul’da, Taksim’de kiralık bir daireye taşınmış. 1948’de Meclis ona, ağabeyinin memlekete hizmetleri sebebiyle ayrıca bin lira aylık bağlamış. 1956’da hayata gözlerini yummuş. Rüyamda bunların hiçbirini bilmiyordum. İyi ki de bilmiyormuşum.

Öğrendiğim bir şey daha var ki beni çok etkiledi. Rüyamda kadınların haklarını konuşur konuşmaz Makbule’yi sormuştu. Meğer Makbule Hanım 1930’da, ağabeyinin isteğiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası’na katılmış ve partinin ilk kadın üyesi olmuş. Hem de kadınların belediye seçimlerinde ilk kez sandığa gittiği yıl. Bundan haberim yoktu. Ama rüyam kadınların hakkını ve Makbule’yi yan yana koymuştu.

Makbule Hanım 1952’de ağabeyine dair anılarını kitap olarak yayımlamış. Yıllar önce ağabeyini bize o anlatmış. Rüyamda ise ben, Makbule’yi ağabeyine anlatıyordum.

Kardeşim Mustafa

Rüyanın bir yerinde otobüsteydik. Nasıl oldu, o odadan ne zaman çıktık hatırlamıyorum. İsmet Paşa’yı gördüm. Çok kısa bir andı. Atatürk’ün yanına geldi, kulağına eğilip bir şey söyledi. Ne söylediğini tam hatırlamıyorum ama sesindeki samimiyet aklımda kaldı. Sanki “Kardeşim Mustafa…” der gibiydi. Birbirlerine öyle yakın, öyle eski iki dost gibi davranıyorlardı ki. İsmet Paşa sonra kayboldu, rüyanın geri kalanında onu görmedim.

O sahneyi düşündükçe içim ferahlıyor. Biraz önce yatağından kalkamayan Atam, şimdi bizimle birlikte yoldaydı. Hasta odasında değil, herkesle aynı otobüsteydi.

İsmet Paşa’yla ilişkilerinin her zaman iyi gitmediğini biliyoruz. 1937’de İnönü başbakanlıktan ayrıldığında aralarına bir soğukluk girmişti. Benim rüyamda ise öyle değildi. Aynı cepheden gelmiş, birbirine “kardeşim” diyen iki eski silah arkadaşıydılar. Rüyamda küslük yoktu.

Kulağına ne fısıldadığını duyamadım. Tanıklıkların, eski belgelerin peşinden koşan biri olarak bunu kabullenmek kolay değil. Ama bazı sözler iki dost arasında kalmalı.

Sonra fark ettim ki bu rüya baştan sona kardeşlik üzerineymiş. Koridorda abimin fotoğrafları. Odada Makbule’yi, Naciye’yi soran bir ağabey. Otobüste ona “kardeşim” diye fısıldayan bir yol arkadaşı. Kan bağıyla olsun, yol arkadaşlığıyla olsun, o gece hepsi bir aradaydı.

Ata, baba, evlat

Babasını yedi yaşında kaybeden o çocuk, büyüyünce bütün bir milletin babası oldu. Kendi çocuğu olmadı. Soyadını ona Meclis verdi, “Atam” diye millet seslendi. Ben de rüyamda oğlumu onun yanına götürdüm. Bir dedeye torununu götürür gibi.

O odada bir şey daha oldu. Hep bizi koruyan, bize yol gösteren Atam, o gece bakıma muhtaç yaşlı bir büyüğümüz olmuştu. Biz de evlatları gibi başucunda bekliyor, ona haber getiriyor, onu üzmemeye çalışıyorduk. Anne babası yaşlanan herkes bilir bu duyguyu. Bir gün gelir, bizi koruyanları biz korumaya başlarız.

Kadınların haklarını ona oğlumun yanında anlatmış olmamı da boşuna saymıyorum. O konuşmayı bir erkek çocuk dinledi. Bu haklar yalnızca kadınların meselesi değil. Bizden sonra gelecek erkeklerin de bu hikâyeyi bilmesini, o sözü duymasını isterim.

Eskiler, rüyada yakınlarını soran ölünün dua beklediğini söyler. Bu yazı biraz da onlar için bir dua olsun. Ali Rıza Efendi için, Zübeyde Hanım için, Makbule Hanım için. Bir de rüyamda tanımadığım, bu sabah adını öğrendiğim küçük Naciye için.

En çok Atatürk’ün hâli kaldı aklımda.

O kadar yaşlıydı ki. O kadar yorgundu ki. Bir yandan ona bakmaya doyamıyor, bir yandan da hâline üzülüyordum. Ama bizi görünce sevinmişti. Başta kimseyle konuşmayan, gözlerini bile açmayan Atam, bizimle konuşmuştu.

Ben de durmadan ona onu ne kadar sevdiğimizi anlatıyordum.

Çünkü rüya boyunca içimde hep o soru vardı. Acaba biliyor mu? Her 10 Kasım’da saat dokuzu beş geçe bütün bir ülkenin durduğunu, aradan geçen onca yıla rağmen minnetimizin hiç eksilmediğini biliyor mu?

Daha elli yedi yaşındaydı. Arkasından dökülen gözyaşlarını görmedi. Ondan sonra gelen kuşakların onu nasıl sevdiğini hiç bilemedi. Kaybettiğimiz her büyüğümüz için içimizde kalan soru da bu değil mi? Onları ne kadar sevdiğimizi yeterince söyleyebildik mi? Bildiler mi?

Belki rüyam onu bu yüzden yaşatmıştı. Söyleyemediğimi söyleyebileyim diye.

Daha önce rüyalarımda gözlerine bakmaya bile dayanamıyordum heyecandan. Her seferinde uyanıyordum. Bu defa ise başucuna kadar gittim. Elini, parmaklarını hareket ettirişini gördüm. Sesini duydum. Onunla konuştum. Kadınların haklarını, ailesini, Makbule Hanım’ı konuştuk. Oğlum Baturalp’ı da götürmüştüm yanına.

Uyandığımda aklımda en çok onun yaşlı yüzü, dolu dolu gözleri ve bizi görünce duyduğu sevinç vardı.

Bir de o cümlesi:

“Çok karşı çıkan oldu bana ama en çok istediğim şeydi.”

10 Kasım sabahı Atatürk’ü gördüm rüyamda. Bu kez gözlerine bakınca uyanmadım. Bu kez ona teşekkür edebildim.

Ruhun şad, mekânın cennet olsun Atamız, Paşamız, babamız. Seni çok seviyoruz. Bunu bil.