Valletta’nın denize dik inen dar, sarı kireçtaşı sokaklarında yürürken rutubetli havayı yırtan tiz bir tartışmaya kulak misafiri olduğunuzu düşünün. Sabahın erken saatleri. Pastizzi fırınlarından sokağa sıcak hamur ve yağ kokusu yayılıyor, daracık yolu bir teslimat kamyonu tıkamış, esnaf kollarını iki yana açıp bağırıyor:

Xi t-Torok trid?

Şit-torok triit, diye okunuyor.

Maltacada Xi trid? zaten “ne istiyorsun” demek. Düzgün, kısa, sıradan bir soru.

Buradaki trid ikinci tekil şahıs, yani “sen istiyorsun”. İfade doğrudan karşıdaki kişiye yöneliyor. Kamyoncuya, aynı şeyi yedinci kez isteyen çocuğa, kapıya üçüncü kez gelen adama. Havaya söylenmiyor, bozulan bir musluğa hiç söylenmiyor. Karşıda birisi var, o birisi bir şey istiyor.

Şimdi araya t-Torok’u sıkıştırın.

Anlam kımıldamıyor. Soru aynı soru, beklenen cevap aynı cevap. Yükselen tek şey ısı. Türkçede bağlama göre “ne cehennem istiyorsun”, “daha bela mı istiyorsun”, “ne var yani” gibi bir hiddete yaklaşıyor.

Kelimeyi cümleden çekip alsanız cümle ayakta kalıyor, bıraksanız hiçbir şey öğrenmiyorsunuz. Türkler orada bir şey istemiyor, bir şey yapmıyor. Yalnızca duruyorlar.

Bir tuhaflık daha var, dilbilgisi tarafında. T-Torok’un başındaki t-, Maltacanın belirlilik takısının T önünde aldığı biçim. Yani ifade çıplak Torok demiyor, t-Torok diyor. Belirli Türkler, bilinen Türkler. Oysa cümlede onların oturacağı bir yer yok. Özne değiller, nesne değiller, kimse onlardan bahsetmiyor. Adları belirli, kendileri yok.

İngiliz kızdığında cümlenin ortasına cehennemi sıkıştırıyor, İtalyan şeytanı koyuyor.

Maltalı Türkleri koyuyor.

Bu seride ilk defa çevirinin kendisi mesele oldu.

Kelimesi kelimesine çevirirsem elimde saçma bir şey kalıyor. Ne Türkler istiyorsun? Türkçede aynı işi gören ne varsa denedim. “Ne istiyorsun be” desem Türk düşüyor. “Ne halt istiyorsun” desem yine düşüyor. Türk’ü cümlede zorla tutmaya kalksam bu sefer Türkçe okuyan biri hakaret işitiyor; oysa Maltacada kimse Türk’e bir şey demiş olmuyor, bağıran esnafın aklından bir tek Türk geçmiyor.

İnternette dilden dile dolaşan, kaynağı belirsiz bu ifadeyi hakkıyla yazıya geçirmiş birini ararken Michael Spagnol’u buldum.

Spagnol dilbilimci, Malta Üniversitesi’nin Maltaca Bölümü’nü yıllarca yönetmiş. Bunun yanında Kelma Kelma diye bir iş yapıyor. 2013’te bir Facebook sayfası olarak başlamış, Maltacanın tuhaflıklarını halka anlatıyor.

Orada 2019 tarihli, Dawra mad-dinja başlıklı kısa bir yazısı var. Dünya turu.

Tezi eğlenceli. Maltalılar konuşurken, farkında bile olmadan, durmadan başka milletlerin adını anıyor.

Bahçede İngiliz çimi var, salonda İran halısı. Baba Fransız ekmeği seviyor, anne pandispanya tercih ediyor. Yazar da bir dilim ħelwa tat-Tork karşısında dayanamıyor. Türk tatlısı, bizim helvamız.

Sonra öfke faslına geliyor ve iki ifadeyi yan yana koyuyor, Ħaqq għat-Torok ile xi t-Torok trid. Meğer ikisi aynı rafta duruyormuş.

Spagnol’un listesi Türklerde bitmiyor.

Anlamadığınız bir şey söyleyene Maltalı “bana Rumca konuşuyorsun” diyor, ya da Japonca. Bir işi ters yapana “Araplar gibi yapıyorsun” diyor. İşi biter bitmez kalkıp gidene “Gozolular gibi” diyor, çünkü Gozolunun vapur yetiştirmesi gerekir. Parayı savurana Amerikalı diyor. Geç kalana, İngiliz dakikliğine göndermeyle, “sende de İngiliz saati var” diyor.

Sonra ölçek küçülüyor, sıra Malta’nın kendi köylerine geliyor. Başını ağrıtan birine “git Marsa’nın marulunu sula” deniyor. Qormili kadın için övgü var, Msidalı kadın için hiç yok, Rabatlılar cimrilikle anılıyor.

Burada gülünecek bir taraf var elbette. Bir de şu var, madem dil bütün komşularına birer isim yapıştırmış, Türk’ün o listede bulunması özel bir kinin delili sayılmaz. Türk kalabalık bir kataloğun bir maddesi yalnızca.

Fakat bir farkla.

Rumca hâlâ Rumcadır. “Bana Rumca konuşuyorsun” diyen adam anlamadığı bir dilden bahseder, Yunanlar o cümlede bir iş görür. Arap bir işi ters yapmakla suçlanır, haksızdır, ama hiç değilse bir şeyle suçlanmıştır. Amerikalı para harcar, Gozolu vapura koşar, İngiliz vaktinde gelir. Hepsinin bir rolü vardır.

Xi t-Torok trid? cümlesindeki Türklerin rolü yoktur.
Bu cümlenin peşinde olan tek kişi ben değilmişim.

Kurstin Gatt, 2025’te yayımlanan çalışmasına aynı cümleyi başlık yapmış. *Xi t-Torok trid?** Il-barranin fil-qwiel u l-idjomi Maltin*. Yani, Maltaca atasözleri ve deyimlerinde yabancılar.

Özetine göre çalışma üç iş yapıyor. Maltacada yabancılara gönderme yapan atasözlerini ve deyimleri topluyor, hem dışarıdakileri, Türkler, İngilizler, Araplar, hem içeridekileri, Gozolular ve şu ya da bu yerden olanlar. Sonra Arap ülkelerinde Malta, Maltaca ve Maltalılar için söylenenleri topluyor. Sonuncusu, bütün bu birikimi Edward Said’in Oryantalizm’i üzerinden okuyor.

Spagnol’un listesindeki ikiye ayrılma, dışarıdaki milletlerle içerideki köyler, demek ki bana özgü bir yanılsama değilmiş.

Çalışmanın tam metni Malta Üniversitesi arşivinde erişime kapalı. O yüzden Gatt’ın Xi t-Torok trid? hakkında ne dediğini bilmiyorum ve ona ait olmayan bir sonuç çıkarmayacağım. Şu kadarı ortada. İfade uydurma değil, kayda geçmiş ve bir makaleye başlık olacak kadar dikkat çekmiş.

Türk tek başına anıldığında ortada hep bir resim var. Bir Türk doğuyor, bir Türk vaftiz oluyor, biri Türk gibi kara sayılıyor, merdivende bir Türk oturuyor, tarlada bir Türk nöbet tutuyor. Hepsi tekil, hepsinin bir sûreti var, gözünüzün önüne getirebiliyorsunuz.

Öfke çoğula geçiyor. Ħaqq għat-Torok. Ve xi t-Torok trid.

Tek Türk bir resimdir. Türkler ise kalabalık. İnsanın aklına filo geliyor, ufukta beliren kadırgalar geliyor. Bunun dilin tarihsel hafızasıyla gerçekten bir ilgisi var mı, bilmiyorum. Belki de bu ifadeleri art arda okuyunca benim gördüğüm bir desen.

Bu ifadenin tuhaf bir tarafı var. Cevaplanamıyor.

Duyan ne istediğini söyler, Türkleri olduğu yerde bırakır. Cümlede o kadar uzun durmuşlar ki çıkarınca eksik geliyor, bırakınca hiçbir şey anlatmıyor.

Sesinde bile bu var aslında. Xi trid deyince düz bir soru çıkıyor ortaya. Araya t-Torok girince hece kabarıyor, öfke bir perde yukarı çıkıyor, kulak neredeyse köpürdüğünü duyuyor.

Ama bunu söyleyen de duyan da Maltalı. Bu satırları yazan da okuyan da Türk.

Esnafın aklında biz yokuz. Sayfada en çok biz varız.

Merak edenler için kaynaklar

• Michael Spagnol, Dawra mad-dinja, Kelma Kelma, 2019.
• Kurstin Gatt, Xi t-Torok trid? Il-barranin fil-qwiel u l-idjomi Maltin, Leħen il-Malti, sayı 44, 2025, s. 123-143. Yayıncı Għaqda tal-Malti (Università). Malta Üniversitesi açık erişim arşivinde künyesi kayıtlı, tam metni erişime kapalı.

The post Malta’daki Türk İzleri: Xi t-Torok trid? appeared first on Malta Haber.

Şimdi de gökyüzünden yere inelim. Mesela bir Maltalının mutfağına. Diyelim ki misafirlere sofra kuruluyor, tencerenin kapağı kalkıyor, mis gibi kokuyor ev. Ev sahibi yemeği tabaklara koyarken hop, tabak elden kayıyor, yere düşüp parçalanıyor, her yer annesinin yaptığı kunserva salçasıyla pişmiş yemeğe bulanıyor.

Ya da gece yarısı biri su içmeye kalkıyor; uyku haliyle karanlıkta ayağını kapı eşiğine çarpıyor. Ve o an, düşünmeden, ağzından bir söz fırlıyor:

Ħaqq għat-Torok!

Kabaca, “Kahrolsun Türkler!”

Ne tabağı kıran Türk’tü ne de eşiği oraya koyan. Ortada Türk yok ama öfkenin gittiği adres, yüzyıllardır aynı: Türkler.

Bu sözü anlamak için önce Maltacanın en ağır bedduasına bakmak gerekiyor: Ħaqq Alla.

Ħaqq kelimesi Arapça kökenli; “hak”, “adalet” demek. Bizim dilimizdeki “hak” ile aynı kelime. Ħaqq Alla da sözlük anlamıyla “Allah’ın adaleti” gibi görünüyor.

2021’de dönemin Ulaştırma Bakanı Ian Borg, kameralar önünde tam bu sözü söylemek üzereyken lafı ortasında kesip düzeltti. Bugün Malta’nın Dışişleri Bakanı ve Başbakan Yardımcısı olan Borg’un o birkaç saniyesi, ülkede günlerce tartışıldı: Küfür mü, değil mi?

Mevzuyu akademi de ele aldı. Tarihçi Simon Mercieca, ifadenin “il-ħaqq ta’ Alla”, yani “Allah’ın adaleti” tamlamasının kısalmış hâli olduğunu, Maltacada da Arapçada olduğu gibi adalet dilemek için kullanıldığını savundu. Yani ona sorarsanız bu bir küfür değil.

Sokaktaki Maltalıya sorarsanız cevap net: Ħaqq Alla, Maltacanın en ağır, en yasak sözü. Söyleyeni günahkâr yapan cinsten.

Koyu Katolik bir toplum düşünün. Öfkelenmek normal, hani insani bir duygu. Ama öfkenin doğal adresi yasak: Tanrı, azizler, kutsal olan…

Peki nereye gidecek bu öfke? Bu dile bir paratoner lazım. Ve o da pek tabii, Türkler oluyor.

Ħaqq għat-Torok.

Tanrı’ya söylenemeyen, Türk’e çok rahat söyleniyor. Kutsala dokunmadan boşalıyor öfke. Kimse günaha girmiyor; çünkü Türk’e beddua etmek “günah sayılmıyor.”

Bir dilin küfür haritası, o toplumun neyi kutsal, kimi öteki saydığının haritasıdır aynı zamanda. Maltacanın haritasında kutsalın tam karşı kutbunda, beddua etmenin “serbest” olduğu bölgede, biz Türkler duruyoruz.

Hikâye burada bitmiyor çünkü dil yumuşamaya, değişmeye, yaşamaya devam ediyor.

Ħaqq għat-Torok’un yanında, bugün hâlâ duyabileceğiniz, neredeyse sevimli bir ünlem daha karşımıza çıkıyor:

Qattus it-Torok!

Kelimesi kelimesine: “Türklerin kedisi!”

‘Kedi mi?’ dediğinizi duyar gibiyim. Evet, kedi.

Malta’da geçmişte dinî değerlere yönelik küfür ve hakaretler son derece ciddi kabul ediliyordu. Bu yüzden insanlar bazı sakıncalı kelimeleri doğrudan söylemek yerine seslerini değiştirerek daha masum kelimelere dönüştürüyordu.

Örneğin “aziz” anlamına gelen qaddis kelimesi yerine, ona benzeyen qattus, yani “kedi” denmiş olabilir.

Fakat dikkat edin, Türkler yerinde duruyor. Kılık değiştiren kelime, Türk’ün yanındaki aziz.

Yani Tanrı’ya söylenemeyen Türk’e söyleniyor. Aziz de bir kedinin arkasına saklanıyor. Ne kutsal zedeleniyor ne de kimse günahkâr oluyor. Herkes kazançlı çıkıyor bu işten.

Kedi hariç belki.

İngilizcede God yerine gosh diyorlar. Küfürden hoşlanmam ama biz de en ayıp kelimeleri baş harfleriyle kısaltırız, aralarına noktalar koyarız. Dilbilimciler buna örtmeceli beddua diyor.

Qattus’un tam olarak hangi kelimenin yerine geçtiği karanlık. Böyle bir örtmece olduğunu söylemek mümkün ama gerisini bildiğimi iddia edersem yalan olur. Kelimeler yaşamaya devam ederken onları bir araya getiren hikâye ortadan kayboluveriyor bazen.

Maltacanın tarihî kelime hazinesini derleyen Kliem u Storja, bu iki ünlemin yan yana yaşadığını kaydediyor ve çarpıcı bir not düşüyor: Maltalıların Türklere duyduğu eski antipati, “belki farkında bile olmadan” bugün hâlâ bu sözlerde görünüyor.

Farkında bile olmadan… Bence bu yazı dizisinin en kısa özeti bu üç kelime.

Geçen yazıda bahsettiğim bebek vardı ya.

Hani vaftiz edilmemiş çocuğa għadha Tork, yani “hâlâ Türk” deniyordu ya…

Aquilina’nın kaydettiği atasözünün bir varyantı da tgħammed Tork biçiminde: “Bir Türk vaftiz edildi.” Yani güneşli yağmurda kimine göre bir Türk doğuyor, kimine göre bir Türk vaftiz edilip Türklükten çıkıyor.

Bütün bu ifadeleri yan yana dizeyim:

Doğan Türk.

Vaftiz edilen Türk.

Hâlâ Türk olan bebek.

Beddua edilen Türk.

Ve Türk’ün kedisi.

Hepsinde aynı mantık işliyor: “Türk”, belirli bir milletin adı olmaktan çıkmış; sınırın öbür tarafının adı olmuş. Kutsalın dışı, cemaatin dışı, öfkenin gidebileceği en uzak yer…

Biz de anlamadığımız şeye “Fransız kalıyoruz.” İnanmadığımızda “Anladıysam Arap olayım” diyoruz. Karışık işlere “Arap saçı” diyoruz. Kendi öfkemizi, kendi şaşkınlığımızı biz de başka milletlerin sırtına yüklemişiz yüzyıllar boyunca.

Geçen yazıda bahsetmiştim. Kimse bu yağmura kendi adını vermiyordu. Kimse bu öfkeye de kendi adını vermiyor.

Herkes en ağır sözünü, kendine en uzak saydığı kapıya bırakıyor.

Bu deyişlerin doğduğu yüzyıllarda o kapının ardında gerçek korkular vardı elbette. Korsan baskınları, kıyı köylerinden kaçırılan insanlar, esir pazarları, 1565’in hafızası… Ħaqq għat-Torok ilk söylendiğinde, muhtemelen gerçekten Türklere ediliyordu o beddua.

Bugün Malta’da ayağını sehpanın kenarına çarpıp qattus it-Torok diye söylenen biri, ne bir kadırga düşünüyor ne bir kuşatma. Tıpkı bizim “Fransız kaldım” derken Paris’i düşünmediğimiz gibi.

Beddua önce ünleme, sonra bir dil fosiline dönüşmüş.

Ve o fosilin içinde, dört yüz yıllık bir korkunun kalıbı duruyor; içi çoktan boşalmış, ama şekli hâlâ bizim şeklimiz.

Bu diziye başlarken Türklerin Malta dilinde bir zamana dönüştüğünü görmüştük: fi żmien it-Torok.

Sonra bir hava olayına dönüştüklerini: twieled Tork.

Bu yazıda ise bir ünleme dönüştüklerini gördük: ħaqq għat-Torok, qattus it-Torok.

Malta’nın hafızasında Türkler yalnızca takvimde ve gökyüzünde değil; kırılan tabakların, çarpılan ayak parmaklarının, elden kaçan otobüslerin yanı başında da bekliyor.

Bir dahaki sefere Malta’da birinin canı yandığında kulak kabartın.

Belki siz de duyarsınız.

Bir kedi, dört yüz yıldır bir öfkeyi sırtında taşıyor.

The post Malta’daki Türk İzleri: Ħaqq għat-Torok, Öfkenin İçindeki Türk appeared first on Malta Haber.

BBC’nin haberine göre, ödül duyurusu, İndus işaretleri ile Tamil Nadu’da bulunan çanak çömlek yazıtları arasındaki benzerliklere dikkat çeken bir bilimsel çalışmanın yayımlanmasının ardından geldi.

Dünyanın İlk Kent Toplumlarından Biri

İndus Vadisi Uygarlığı, milattan önce 3.000 yıllarında, günümüz kuzeybatı Hindistan ve Pakistan bölgelerinde gelişen dünyanın en eski kent toplumlarından biriydi. Tarım ve ticaretle uğraşan bu uygarlığın sakinleri, etkileyici bir şehirleşme sistemi kurmuştu. Ancak uygarlığın ani çöküşü, hala bilim insanları için büyük bir muamma. Ne savaş ne de doğal afet kanıtı bulunabilmiş durumda.

4.000 Yazıt, Çözülmeyi Bekleyen Bir Bilmece

İndus yazısı, çoğunlukla mühür ve çömlek gibi küçük objeler üzerine kazınmış 4.000 kısa yazıttanoluşuyor. İşaretler ve sembollerle dolu bu yazıların anlamı bugüne kadar çözülememiş olsa da, dilbilimciler ve arkeologlar yazının erken Brahmi yazıları, Hint-Aryan dilleri veya Sümerce ile bağlantılı olabileceğini düşünüyor.

Uygarlığın İnanç ve Yönetim Sistemine Işık Tutabilir

Eğer İndus yazısının şifresi çözülürse, araştırmacılar bu kadim uygarlığın yönetim sistemi ve dini inançları hakkında daha fazla bilgi edinebilir. Ancak yıllardır süren yoğun çabalara rağmen yazı, bilim dünyası için büyük bir sır olmaya devam ediyor.

Tamil Nadu hükümetinin sunduğu ödül, bu tarihi gizemi çözmeye istekli dilbilimci, arkeolog ve araştırmacılar için büyük bir motivasyon kaynağı olabilir. Şimdi tüm dünya, bu kadim bilmeceyi çözebilecek dahi ismi bekliyor.

Kaynak: Euronews

The post Hindistan, 5.300 Yıllık Gizemli Yazıyı Çözene 34,2 Milyon TL Ödül Verecek appeared first on Malta Haber.

Beyin Çürümesi Nedir?

Beyin çürümesi, özellikle aşırı ekran süresi ve amaçsız sosyal medya kullanımı sonucu ortaya çıkan zihinsel bulanıklık, dikkat dağınıklığı, bilişsel gerileme ve halsizlik gibi durumları ifade ediyor.

Eğer ekranda uzun süre gezinip zaman harcıyor ancak gördüğünüz içerikleri hatırlayamıyorsanız, bu durum “beyin çürümesi” yaşıyor olabileceğinizin bir işareti.

2024’ün Ruh Hali: Dijital Çağın Etkileri

Oxford Sözlüğü’nün kelime seçimi, her yıl o dönemin ruh halini ve sosyal trendlerini yansıtıyor. Geçtiğimiz yılın kelimesi “rizz” olmuşken, bu yıl “beyin çürümesi” ile dijitalleşmenin olumsuz etkilerine vurgu yapıldı.

37 Bin Kişi Oy Kullandı

Oxford University Press tarafından hazırlanan aday listesi, halkın oylamasına sunuldu ve toplamda 37 bin kişi oy kullandı. Jüri ekibi, aday kelimeleri dilbilimci Susie Dent başkanlığında seçti.

2024 Aday Listesinde Yer Alan Diğer Kelimeler

• Demure: Ağırbaşlı, gösterişsiz.

• Dynamic pricing: Dinamik fiyatlandırma.

• Lore: Bir konu veya kişi hakkında bilgi ya da arka plan hikayesi.

• Romantasy: Romantizm ve fantezinin birleşimi.

• Slop: Yapay zekâ ile üretilen düşük kaliteli çevrimiçi içerik.

Cambridge Sözlüğü’nün Kelimesi: Manifest

Cambridge Sözlüğü ise 2024 yılının kelimesini “manifest” olarak seçti. Bu kelime, TikTok ve diğer sosyal medya platformlarında büyük ilgi görerek Cambridge’in internet sitesinde 130 bin kez arandı.

Dijital çağın etkileri, hem sosyal medyada hem de günlük yaşamda giderek daha fazla hissediliyor. Oxford’un bu seçimi, bu etkiler üzerine daha fazla düşünmemizi sağlıyor.

Kaynak: Medyascope

The post Oxford Sözlüğü 2024’ün Kelimesini Seçti: “Beyin Çürümesi” appeared first on Malta Haber.