Mustafa Kemal Paşa hükümetinin Türkiye’de yaptığı büyük değişiklikleri herkes bilir, diyor Maltalı yazar. Herkes!

Malta’da Türk’ün izini sürerken Atatürk’le karşılaştım. Bir heykelin önünde değil; Malta’da yayımlanmış eski bir derginin ilk sayfasında. Ekim 1934. Leħen il-Malti (lehen il malti), yani Maltacanın Sesi. Kırk dördüncü sayı.

Başlık kısacık:

M’aħniex weħidna. (mahnîş wehidna)

Yalnız değiliz.

Akdeniz’in kalbinde, sarı kireçtaşından örülmüş serin Malta sokaklarında yüzyıllar boyunca bir korku dolaştı. Gozo’da anneler çocuklarını kuyulardan, mahzenlerden uzak tutmak için hep aynı sözü söyledi: jiġi Tork għalik! (yici tork âlik) Türk gelir, seni kapar! Tork ufukta beliren kadırgaydı, fırtınaydı, bilinmezliğin ta kendisiydi.

Sonra rüzgâr döndü. O sayfada karşıma surlara dayanan korkulan düşman çıkmadı. Ufukta aydınlanma ateşi yakan sarı saçlı bir devrimci çıktı.

1930’ların başı Maltaca için sancılı yıllardı. Ada İngiliz yönetimindeydi, mahkemenin ve üniversitenin dili yüzyıllardır İtalyancaydı. Balıkçının, çiftçinin konuştuğu Sami kökenli güzelim Maltaca ise kapının önünde bekliyordu. Malta Üniversitesi’nde bir avuç genç, Għaqda tal-Malti’nin (â’da tal malti), yani Maltaca Derneği’nin öğrencileri, bu dili zenginleştirmek istiyordu. Kitaplara gömülmüş eski kelimeleri uyandıracak, dilin kendi köklerinden yenilerini türeteceklerdi. Gereksiz yabancı kelimelere de yol görünecekti. Destek verenler oldu, alay edip ayaklarına dolananlar da.

İnsan bazen yaptığı işe inanır ama yorulur. Anlatmaktan, savunmaktan, aynı itirazların karşısında tekrar tekrar durmaktan yorulur. Bir ayna arar. O gençler başlarını doğuya çevirdi ve ilk sayfaya şu cümleyi yazdı:

Imma m’aħniex weħidna. Poplu ieħor, akbar u aqwa minna… (imma mahnîş wehidna. poplu îhor, akbar u a’wa minna)

“Ama yalnız değiliz. Bizden büyük, bizden güçlü başka bir halk, kendi dili için bizim kendi dilimiz için yaptığımızı yapıyor.”

O halk biziz.

Jaf kulħadd bi t-tibdiliet kbar li… daħħal fit-Turkija l-Gvern ta’ Mustafa Kemal Baxa. (yaf kulhadd bittibdilît kbar li… dahhal fitturkiya lgvern ta mustafa kemal başa) Mustafa Kemal Paşa hükümetinin Türkiye’de yaptığı büyük değişiklikleri herkes bilir, diyor Maltalı yazar. Herkes!

Bir yıl önce, 29 Ekim 1933’te, Cumhuriyet’in onuncu yılında Gazi milletine seslenmişti: “Az zamanda çok ve büyük işler yaptık.” Bir yıl sonra Akdeniz’in ortasında, İngiliz bayrağının dalgalandığı bir adada bir öğrenci dergisi bunu kendi dilinde doğruluyordu. Okuyunca göğsüm kabardı, saklamayacağım.

Yazı bize kendi hikâyemizi başka bir dilde anlatıyor. Yıllar içinde Türkçenin başına da Maltacanınki gelmiş, Arapça ve Farsça kelimelerle dolmuş. Osmanlı yazarları Fars şairlerine kapılmış, büyülenmiş. Sonra o eşsiz satır geliyor: il-lsien Tork inħeba taħt kisja ta’ kliem barrani. (illsîn tork inheba taht kisya ta klîm barrani) Türkçe, yabancı kelimelerden bir örtünün altına saklanmış. Başkasının paltosunu giymiş bir dil düşünün; kolları parmaklarını örtmüş, yakası kulaklarına kadar çıkmış, içindeki insan görünmüyor.

Yeni Türkiye o paltoyu çıkarıp atmaya karar vermişti. Maltalı yazar anlatıyor: iki yıl önce büyük bir toplantı yapılmış, bir komisyon seçilmiş. O toplantıyı biz biliyoruz. 26 Eylül 1932’de Dolmabahçe Sarayı’nda Birinci Türk Dili Kurultayı açıldı, Gazi oturumları izledi; o gün bugündür 26 Eylül Dil Bayramı’dır. Ardından illerde valiler, ilçelerde kaymakamlar kolları sıvadı, halkın ağzındaki kelime toplandı. Fil-bliet u fl-irħula u f’kotba qodma (fil blît u flirhula u fkotba ‘odma), diyor Maltalı yazar: şehirlerde, köylerde, eski kitaplarda. Ve toplanan kelimeleri tarif ederken öyle bir söz kullanıyor ki insanın nefesi kesiliyor:

aktar minn elf kelma, torok minn ruħhom… (aktar minn elf kelma, torok minn ruhhom)

Bin kelimeden fazla, özünden Türk. Kelimesi kelimesine: ruhundan Türk kelimeler.

Yüzyıllarca bu adada korkuyla anılan Torok kelimesi, bu satırda bir şeyin sahici, katışıksız, öz olduğunu söylemek için kullanılıyor. Okuyunca durdum, bir daha okudum.

Maltalı gençlere güç veren de buydu: aħna l-lum inħossuna aktar qawwijin fil-fehmiet tagħna. (ahna llum inhossuna aktar ‘awwiyin fil fehmît tâna) “Bugün görüşlerimizde kendimizi daha güçlü hissediyoruz.” Türkiye’ye bakıp “biz de yapabiliriz” demişlerdi. Ama hakkını da verelim, onlar bu yola bizden önce çıkmıştı; Maltacanın Latin harfli yazımı 1924’te kurala bağlanmıştı. Bunu da tatlı bir gururla not ediyorlar: ilna li bdejna (ilna li bdeyna), biz çoktan başlamıştık. Türkiye’den doğmuş bir hareket değildi bu. Kendi yolunda yürüyen insanlar, başka bir ülkede gördükleri emekten güç alıyordu. Bana en yakın gelen de bu.

Maltalı yazar il-Gvern (il gvern) diyor, hükümet. Bizim için o hükümetin bir adı, bir yüzü vardı.

Çanakkale’de bir tümen komutanıydı. Sakarya’dan sonra Meclis ona Mareşal rütbesini ve Gazi unvanını verdi. Büyük Taarruz’da Başkomutandı; ordularına ilk hedef olarak Akdeniz’i gösterdi. Cumhuriyet’i kurdu, ilk Cumhurbaşkanı oldu. Kılıçla kazanılan zaferi harflerle, kelimelerle, bilimle taçlandırmak için yola çıktı. 1928 yazında Gülhane’de halka döndü: “Arkadaşlar, güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz.” Eline tebeşiri aldı, kara tahtanın önüne geçti, şehir şehir dolaşıp harfleri kendisi öğretti; Başöğretmen dedik ona. 1930’da bir kitabın sayfasına kendi eliyle yazdı: “Türk dili dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil şuurla işlensin.” Ömrünün son kışlarından birinde Dolmabahçe’de oturup bir geometri kitabı yazdı. Zaviye gitti, açı geldi. Müselles’in yerine üçgen oturdu. Bugün yedi yaşında bir çocuk defterine üçgen çizerken o kıştan kalma bir kelimeyi söylüyor.

Çanakkale’nin komutanı, Sakarya’nın Mareşali, Cumhuriyet’in kurucusu, Gülhane’nin Başöğretmeni, Dolmabahçe’nin matematikçisi. Ulu Önder, Başbuğ, bilge, dahi. Bizim Atatürk’ümüz.

Ordularına Akdeniz’i göstermişti. On iki yıl sonra fikirleri Akdeniz’in tam ortasına, bir ada üniversitesinde çıkan derginin ilk sayfasına varmıştı.

Akdeniz’e ulaşan ordulardan iki ay sonra bu adaya başka bir yolcu gelmişti. Saltanatın son padişahı Vahdettin, Kasım 1922’de bir İngiliz savaş gemisine sığınıp İstanbul’dan ayrıldığında ilk durağı Malta oldu; burada otuz yedi gün kaldı. On iki yıl sonra aynı adanın gençleri, saltanatın yerine kurulan Cumhuriyet’in dil devrimine hayranlıkla bakıyordu.

Ekim 1934’te Cumhuriyet on bir yaşına basıyordu. Küllerinden doğmuş bir ülke, on bir yılda başka bir halka “yalnız değiliz” dedirtecek kadar büyümüştü. 1934 nasıl bir yıldı, bir düşünün. Haziranda Soyadı Kanunu çıktı. Ağustosta İkinci Türk Dili Kurultayı toplandı. Ekimde Malta’da bu yazı yayımlandı. 24 Kasım’da Meclis, Gazi Mustafa Kemal’e Atatürk soyadını verdi; birkaç gün içinde paşa, bey, efendi unvanları kaldırıldı.

Maltalı yazar ona hâlâ Mustafa Kemal Baxa (mustafa kemal başa) diyor; Baxa, Maltaca harflerle Paşa. Malta’daki öğrenciler onu paşalığının son ayında selamlamış, hem de kalemi kılıçtan keskin bir dil devrimcisi olarak. Bir ay sonra yazsalar Atatürk diyeceklerdi.

Yıl bitmemişti daha. 5 Aralık 1934’te Türk kadını milletvekili seçme ve seçilme hakkını aldı. Fransız kadını bu hakka on yıl sonra kavuşacaktı. 1935 seçimlerinde Meclis’e on sekiz kadın milletvekili girdi. Aynı 1934’te Malta’da da İtalyanca resmî dil olmaktan çıktı, yerini Maltaca aldı. O gençlerin dili ilk kez devletin dili oluyordu.

29 Ekim’de Atatürk’ü düşünürken benim aklıma hep mesafeler geliyor. Bir insanın ömrüne sığanlarla, o ömrün ardından yaşamaya devam edenler arasındaki mesafe. Ankara’da alınan bir kararın hiç tanımadığı bir insanın hayatına kadar gidişi. Bir çocuğun okuyabildiği ilk cümle. Bir kadının kendi geleceği hakkında söz söylemesi. Dünyanın başka bir köşesinde, kendi dilini savunan birinin Türkiye’ye bakıp cesaret bulması.

Cumhuriyet kelimesini söylerken böyle bir hayatı kastediyorum. Kendi aklına başvurabildiğin, soru sorabildiğin, sözünün bir karşılığı olduğuna inandığın bir hayat. Memleketin geleceğinden bahsederken kendini cümlenin dışında bırakmadığın bir hayat.

Memleketten uzakta yaşadıkça bazı kelimeler insanın içinde daha çok yer kaplıyor. Cumhuriyet onlardan biri.

Hikâye 1934’te de bitmiyor. 2008’de Maltaca Ulusal Dil Konseyi’nin yayımladığı bir tartışma derlemesinde Anton Agius Muscat, Maltacanın ihtiyaçlarını konuşurken yine Türkçeye bakılmasını öneriyor, yine Atatürk’ün adını anıyor. Konsey’in resmî görüşü değil, bir yazarın sesi. Ama aradan yetmiş dört yıl geçmiş ve bu adada biri hâlâ aynı yöne bakıyor.

Benim de 29 Ekim’le küçük, özel bir hesabım var. 29 Ekim 2023’te, Cumhuriyet yüzüncü yaşını doldurduğu o büyük günde, eşimle evlilik kararımız yeşerdi. Apar topar işlemlere başladık; 2023 bitmeden, Cumhuriyet’in yüzüncü yılında evlenmek istiyorduk. Kendi hayatımız Cumhuriyet kadar güzel, köklü, aydınlık ve uzun olsun diye. 1934’te on bir yaşındaki Cumhuriyet bir avuç Maltalı öğrenciye cesaret vermişti. Yüz yaşındayken de bize bir tarih, bir başlangıç verdi.

O eski derginin sayfasını kapatırken içimden hiç eskimeden, her hecesi daha da güçlenerek geçen bir cümle var:

İyi ki bizim Atatürk’ümüz var.

Ruhun şad olsun Atam.

Cumhuriyetimizin 103. yılı kutlu olsun. Yaşasın Cumhuriyet! Ne mutlu Türk’üm diyene!

The post M’aħniex weħidna, Yalnız Değiliz: Akdeniz’in Ortasında Atatürk’ü Selamlamak appeared first on Malta Haber.

Malta’da başlatılan ilk Maltaca Dil Haftası, yerel halkı ve öğrencileri Maltaca’yı günlük hayatta daha etkin kullanmaya yönlendirmeyi amaçlıyor. Hafta boyunca okullarda çeşitli aktiviteler düzenleniyor. Valetta’da planlanan bir konferans ile dilin önemi ve kullanımı ele alınacak. Ayrıca halka açık bir bilgi yarışması da programda yer alıyor.

Etkinlikler, Maltaca’nın günlük iletişimde daha fazla yer bulmasını sağlamak amacıyla organize edildi. Katılımcıların, dilin kültürel ve sosyal yönlerini keşfetmeleri için fırsatlar sunuluyor. Program, cumartesi gününe kadar devam edecek.

Maltaca, Malta’nın ulusal dili olmasının yanı sıra Avrupa Birliği’nde resmi statüye sahip tek Sami ve Afroasya kökenli dil olarak öne çıkıyor. Bu hafta, dilin yaşatılması ve yeni nesillere aktarılması için önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.

The post Malta’da İlk Maltaca Dil Haftası Başladı: Günlük Hayatta Maltaca Kullanımı Teşvik Ediliyor appeared first on Malta Haber.

Maltaca yazımında yapılan hataları yalnızca harf dizilimiyle değil, kelimelerin cümle içindeki anlam ve uyumuna göre de tespit edebilen bir yazılım üzerinde çalışılıyor. Projenin yöneticisi Prof. Claudia Borg, örnek olarak “fjura sabiha” (güzel çiçek) ifadesini verdi. Burada hem “fjura” hem de “sabih” kelimeleri doğru yazılmış olsa da, sıfatın dişil biçimi “sabiha” olması gerekiyor. Bu tür bağlamsal hatalar, klasik yazım denetleyicileri tarafından genellikle gözden kaçırılıyor.

Prof. Borg, bir yazım denetleyicisinin iki aşamada çalıştığını belirtti: Önce hatayı tespit ediyor, ardından kullanıcıya düzeltme önerileri sunuyor. Kırmızı bir alt çizgiyle işaretlenen kelimeye sağ tıklanarak önerilen alternatifler seçilebiliyor. Otomatik düzeltme ise kelimeyi doğrudan değiştiriyor.

Proje, University of Malta’nın Maltaca Bölümü’nün akademik kadrosunun katkılarıyla yürütülüyor. Akademisyenler, Maltaca konuşanların en sık yaptığı hata türlerini analiz ederek yazılımın geliştirilmesine destek veriyor.

Xjenza Malta tarafından finanse edilen proje, 1 Kasım 2025 tarihinde başladı ve iki yıl boyunca devam edecek.

The post Maltaca için yeni nesil yazım denetleyicisi geliştiriliyor appeared first on Malta Haber.

Yabancı bir dilde kendi dilinden bir kelimeye rastlamak insanı heyecanlandırıyor, hiç inkâr edemem. Hele gündelik hayatta kullandığın, duyunca dönüp sözlüğe bakmayacağın bir kelimeyse.

Bu seriye başlarken aklımda dönüp duran sorulardan biri de buydu: Türkçeden Maltacaya doğrudan geçmiş bir kelime var mı?

Ortak kelimeler buluyorum. Ama ortak olması başka, Türkçeden geçmiş olması başka. Arapçadan ya da İtalyancadan iki dile de girmiş bir kelimeyi bulup “İşte Türkçe!” demek istemiyorum. Benim aradığım, araya başka bir dil girmeden Türkçeden Maltacaya ulaşmış olabilecek bir kelime. Araştırırken en çok burada duraksıyorum. Birbirine benzeyen iki kelimeyi yan yana koymak kolay da birinin ötekine nasıl geçtiğini göstermek o kadar kolay değil.

İşte ċamur da tam böyle bir didikleme sırasında karşıma çıktı.

Evet, bildiğimiz çamur. Maltacada kullanıldığı yer ise daha dar: Yeni döşenmiş çimento karolar parlatıldıktan sonra yerde kalan o yapışkan, ıslak tortu.

Gozolu yazar ve folklor araştırmacısı Anton F. Attard, 2015’te The Gozo Observer’da yayımlanan “The Lore of Turkish Raids on Gozo” başlıklı yazısının sonunda ċamura ve ċamur olarak iki farklı kullanımını kayda geçirmiş. Anlamını da az önce bahsettiğim gibi harç artığı olarak verip, kelimenin Türkçedeki “mud” (çamur) ile bağını kuruyor. Hatta, Maltacada doğrudan Türkçeden geçtiğini saptayabildiği tek kelimenin bu olduğunu ekliyor.

İnsanın hoşuna gidiyor tabii. Bunca hikâyenin, deyimin, korkutmanın ardından bu kez karşımızda doğrudan Türkçeye bağlanan bir kelime var. Yalnız, Attard’ın “bulabildiğim tek kelime” demesi, dilde başka örnek bulunamayacağı anlamına gelmiyor; kendi taramasının sınırını çiziyor.

Times of Malta’daki “Etymology of two words” başlıklı yazıda da aynı kelimeye rastlıyoruz. Yazının verdiği bilgiye göre ċamur, Malta’ya kıyasla Gozo’da daha yaygın. Aquilina’nın Maltaca-İngilizce sözlüğünden aktarılan anlamı da Attard’ın verdiğiyle örtüşüyor: Yeni döşenmiş çimento karoların parlatılmasından sonra biriken artık. Yazının yazarı da kelimenin Türkçeden geldiğini söylüyor.

Aynı yazıda ċamura biçiminin de kelimenin çoğulu gibi duran yerel bir kullanım olduğu belirtiliyor.

Türkçe köken açıklamasını buldum ama kelimenin Malta’ya nasıl geldiğini hâlâ bilmiyorum. Eski metinlerde ne zamandan beri kullanıldığını bulabilsem belki biraz ilerleyebilirim. Bir ustanın dilinden mi yayıldı, başka bir yoldan mı geldi?

Tam bunları düşünürken dört beş yıl önce okuduğum bir kitaptaki altını çizdiğim bölüm aklıma geldi.

Joseph C. Camilleri, A Taste of Maltese Folklore: Tradition and Heritage adlı kitabının 85. sayfasında, Maltalı mimarların ve taş ustalarının İtalyan mimarisini kitaplardan veya bizzat Roma’ya giderek öğrendiklerini anlatıyor. Hemen ardından da Valletta’daki ahşap balkonlara geliyor konu.

Yazıyı toparlarken eşimle bu bölümü konuştuk. “Muhakkak eklemelisin,” dedi. Yazı bitti bitecek derken bir gün daha bekletip o ihtimalin zihnimde biraz demlenmesine izin verdim. Zira parçalar tuhaf bir şekilde örtüşüyordu. Kitaptaki bölüm şöyle; Türkçesiyle birlikte aktarıyorum:

“1650’den sonra Valletta’da ahşap balkonlar kullanılmaya başlandı ve bunlar bina cephelerini daha da güzelleştirdi. Bu balkonların büyük bir kısmı, o dönemde Malta’da yaşayan çok sayıdaki Türk esir tarafından yapılmıştır.” (After 1650, timber balconies were introduced in Valletta and these further enhanced the façades. These balconies were mostly made by a great number of Turkish slaves living in Malta at the time.)

Kitap ayrıca bu insanların çeşitli zanaatlarda, özellikle marangozlukta maharetli olduklarını da vurguluyor.

Balkon meselesi bence başlı başına çok kıymetli. Ama asıl mantık yürütmek istediğim yer burası işte. Roma’dan dönen Maltalı mimarların ve taş ustalarının işi sadece balkon kurmak değildi; evler, binalar, koca bir ada imar ediliyordu. Ellerinde zanaattan anlayan, alet edevat tutmasını bilen bunca esir varken, onları sadece balkon tahtası rendelemekle sınırlamış olmaları hayatın olağan akışına pek uymaz. O şantiyelerin tozuna, harcına, sıvasına muhakkak bu adamların eli değdi.

Buradan yola çıkarak bir tez kuruyorum: Acaba ċamur, şantiyede, inşaatta çalışan Türkçe konuşan bir esirin dilinden yayılmış olabilir mi? Yerdeki o ıslak, yapışkan artığı gösterip “çamur bu” demiştir de birlikte çalıştığı Maltalı ustaların lügatine öyle mi yerleşmiştir?

Elbette Camilleri’nin kitabında ċamur kelimesi geçmiyor. Marangozlukla çimento karoların artığı da birebir aynı zanaat kolu değil. Üstelik kelimenin adada ilk ne zaman kayda geçtiğini de henüz bilmiyorum. Dolayısıyla balkonlar üzerinden kurduğum bu mantığı kesinleşmiş bir delil değil, makul bir ihtimal olarak masaya koyuyorum.

Şimdilik elimde ċamurun Türkçe kökenli olduğunu söyleyen Attard’ın tespiti ve Times of Malta yazısı var. Kelimenin sesiyle anlamı uyuyor. Eksik olan, adaya ayak basışının kesin hikâyesi.

Çamuru bulduk diye sevindim, doğrusu. Ama hangi şantiyede, kimin ağzından duyulup Maltacaya yerleştiğini hâlâ merak ediyorum.

Kaynaklar
– Anton F. Attard, “The Lore of Turkish Raids on Gozo”, The Gozo Observer, sayı 32, Yaz 2015, s. 27.
– “Etymology of two words”, Times of Malta. Aquilina’nın sözlüğündeki anlam aktarımı, Türkçe köken açıklaması ve ċamura biçimine ilişkin değerlendirme.
– Joseph C. Camilleri, A Taste of Maltese Folklore: Tradition and Heritage, “The Houses and Dress” bölümü, s. 85. Valletta’daki ahşap balkonlar ve Türk esirlerin zanaatkârlığına ilişkin anlatı.

The post Malta’daki Türk İzleri: Ċamur, Bildiğimiz Çamur appeared first on Malta Haber.

Malta’da bir anahtar kaybolduğu için değil, biz yüzünden imansız.

Bir anahtar kayboluyor. Aranıyor, bulunmuyor, bir daha aranıyor. Temi Zammit’in Il-Għali jkun imsiefer öyküsünde anahtarın başına bir de sıfat konuyor: sensafidi. Aşağı yukarı, Türkçede “şu mendebur anahtar” derken hissettiğimiz şey.

Anahtarın inancı olmaz tabii. Ama bu kelimenin geçmişinde din var, esirler var. Onu sonra anlatacağım; önce şunu söylemem lazım: bu kez peşine düştüğüm kelimede Tork geçmiyor. Dokuz yazı boyunca hep “Türk” yazan bir şeyin peşindeydim. Bu yüzden Zammit’in cümlesindeki Türk’ü kendi başıma bulamazdım. Beni oraya Martin Morana’nın Kliem u Storja sitesindeki ansiklopedik sözlükte yer alan sansafidi / sensafidi maddesi götürdü.

Morana, kelimenin söz dinlemeyen, bildiğini okuyan, dik başlı biri için kullanıldığını yazıyor. Kökenini İtalyanca senza fedeye bağlıyor: inançsız. Buraya kadar tamam. Sonra Joseph Aquilina’ya dayanarak ekliyor: bu ad, kendi inançlarında inatçı görülen Türk esirlere verilmiş.

Kendi inancında inatçı olan birine “inançsız” demek.

Söz, esirlerin neye inandığını anlatmıyor; söyleyenin, kendi inancından olmayana ne ad verdiğini anlatıyor. Twieled Tork yazısında vaftiz edilmemiş çocuk için għadha Tork deniyordu, hatırlarsınız. Orada sınır “Türk” kelimesiyle çiziliyordu. Burada kelime yok, sınır aynı.

Morana’nın Malta’daki hakaret sözlerini topladığı yazısında sensafidi / senzafidi bir kez daha geçiyor. Hiçbir şeye inanmayan biri için söyleniyor, başka dinden birine, mesela bir Müslümana da söyleniyor; zamanla da sırf sövmek için kullanılır olmuş.

Zammit’in anahtarı işte bu son aşamanın örneği:

“fittex u erġa’ fittex u dan is-sensafidi ta’ muftieħ ma nstabx”
(okunuşu: fittéş u érca fittéş u dan is-sensafídi ta muftíh ma nstabş)
“Aradı, bir daha aradı; bu sensafidi anahtar bulunmadı.”

1932’te yazılmış bir öyküde kelime artık bir eşyaya söylenebiliyor. Kimsenin dinini sormaya gerek yok; anahtar ortaya çıkmadığı için suçlu.

Şimdi frene basıyorum, çünkü buradan kolayca düz bir hikâye çıkarılabilir: önce Türk esirlere söylendi, sonra Müslümanlara, sonra herkese, en sonunda anahtara. Güzel duruyor ama elimde bunu kanıtlayan bir şey yok. Türk esirlerden söz eden bilgi Aquilina’nın kendi metninden değil, Morana’nın aktarımından geliyor; Aquilina’yı bu yazı için ayrıca açıp bakmadım. Kelimenin ilk kez onlara söylendiğini de bu maddelerden çıkaramıyorum. Bildiğim iki şey var: Türk esirlere bu adın verildiğini söyleyen bir kaynak, bir de kayıp anahtara kadar uzanan bir kullanım. Arası boş. Boş kalsın.

Gene de anahtar aklımda. Merdivendeki taş Türk’ün bir yüzü vardı, tarladaki saman Türk’ün hiç değilse bir gövdesi. Burada ne yüz var ne ad. Sadece bir anahtar var, kayıp.
Malta’da bir anahtar kaybolduğu için değil, biz yüzünden imansız. Dört yüz yıl önce düşman bellenen adamların imanı, bugün bir çekmecenin dibinde duruyor.

Okunuş için birkaç not:
ġ → Türkçe c (erġa’ → “erca”)
x → Türkçe ş (fittex → “fitteş”, nstabx → “nstabş”)
ħ → gırtlaktan, sert bir h (muftieħ → “muftíh”; ie uzun, kapalı bir i gibi okunur)
‘ (erġa’, ta’) → eski bir gırtlak sesinin kalıntısı, bugün okunmaz; önceki ünlü hafifçe uzar
u → “ve” anlamında, Türkçedeki “u” gibi

Kelime kelime:
Maltaca Türkçe
fittex: aradı
u: ve
erġa’ fittex: yine aradı, bir daha aradı
u dan: ve bu
is-sensafidi ta’ muftieħ: (şu) sensafidi anahtar — kelimesi kelimesine “anahtardan sensafidi”
ma nstabx: bulunmadı

Kaynaklar
– Martin Morana, Kliem u Storja (kliemustorja.com), “Sansafidi / Sensafidi” maddesi. Zammit’in anahtar cümlesi ve Aquilina’ya yapılan atıf bu maddeden. https://kliemustorja.com/s/
– Martin Morana, “Għajjartu b’li Kellu”, “Sensafidi / Senzafidi” bölümü. https://kliemustorja.com/2024/03/07/ghajjarti-bli-kellu/
– Öykü: https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/48381/3/Il-G%C4%A7ali%20jkun%20Imsiefer.pdf

The post Malta’daki Türk İzleri: Sensafidi: Adı Geçmeyen Türk appeared first on Malta Haber.

Valletta’nın denize dik inen dar, sarı kireçtaşı sokaklarında yürürken rutubetli havayı yırtan tiz bir tartışmaya kulak misafiri olduğunuzu düşünün. Sabahın erken saatleri. Pastizzi fırınlarından sokağa sıcak hamur ve yağ kokusu yayılıyor, daracık yolu bir teslimat kamyonu tıkamış, esnaf kollarını iki yana açıp bağırıyor:

Xi t-Torok trid?

Şit-torok triit, diye okunuyor.

Maltacada Xi trid? zaten “ne istiyorsun” demek. Düzgün, kısa, sıradan bir soru.

Buradaki trid ikinci tekil şahıs, yani “sen istiyorsun”. İfade doğrudan karşıdaki kişiye yöneliyor. Kamyoncuya, aynı şeyi yedinci kez isteyen çocuğa, kapıya üçüncü kez gelen adama. Havaya söylenmiyor, bozulan bir musluğa hiç söylenmiyor. Karşıda birisi var, o birisi bir şey istiyor.

Şimdi araya t-Torok’u sıkıştırın.

Anlam kımıldamıyor. Soru aynı soru, beklenen cevap aynı cevap. Yükselen tek şey ısı. Türkçede bağlama göre “ne cehennem istiyorsun”, “daha bela mı istiyorsun”, “ne var yani” gibi bir hiddete yaklaşıyor.

Kelimeyi cümleden çekip alsanız cümle ayakta kalıyor, bıraksanız hiçbir şey öğrenmiyorsunuz. Türkler orada bir şey istemiyor, bir şey yapmıyor. Yalnızca duruyorlar.

Bir tuhaflık daha var, dilbilgisi tarafında. T-Torok’un başındaki t-, Maltacanın belirlilik takısının T önünde aldığı biçim. Yani ifade çıplak Torok demiyor, t-Torok diyor. Belirli Türkler, bilinen Türkler. Oysa cümlede onların oturacağı bir yer yok. Özne değiller, nesne değiller, kimse onlardan bahsetmiyor. Adları belirli, kendileri yok.

İngiliz kızdığında cümlenin ortasına cehennemi sıkıştırıyor, İtalyan şeytanı koyuyor.

Maltalı Türkleri koyuyor.

Bu seride ilk defa çevirinin kendisi mesele oldu.

Kelimesi kelimesine çevirirsem elimde saçma bir şey kalıyor. Ne Türkler istiyorsun? Türkçede aynı işi gören ne varsa denedim. “Ne istiyorsun be” desem Türk düşüyor. “Ne halt istiyorsun” desem yine düşüyor. Türk’ü cümlede zorla tutmaya kalksam bu sefer Türkçe okuyan biri hakaret işitiyor; oysa Maltacada kimse Türk’e bir şey demiş olmuyor, bağıran esnafın aklından bir tek Türk geçmiyor.

İnternette dilden dile dolaşan, kaynağı belirsiz bu ifadeyi hakkıyla yazıya geçirmiş birini ararken Michael Spagnol’u buldum.

Spagnol dilbilimci, Malta Üniversitesi’nin Maltaca Bölümü’nü yıllarca yönetmiş. Bunun yanında Kelma Kelma diye bir iş yapıyor. 2013’te bir Facebook sayfası olarak başlamış, Maltacanın tuhaflıklarını halka anlatıyor.

Orada 2019 tarihli, Dawra mad-dinja başlıklı kısa bir yazısı var. Dünya turu.

Tezi eğlenceli. Maltalılar konuşurken, farkında bile olmadan, durmadan başka milletlerin adını anıyor.

Bahçede İngiliz çimi var, salonda İran halısı. Baba Fransız ekmeği seviyor, anne pandispanya tercih ediyor. Yazar da bir dilim ħelwa tat-Tork karşısında dayanamıyor. Türk tatlısı, bizim helvamız.

Sonra öfke faslına geliyor ve iki ifadeyi yan yana koyuyor, Ħaqq għat-Torok ile xi t-Torok trid. Meğer ikisi aynı rafta duruyormuş.

Spagnol’un listesi Türklerde bitmiyor.

Anlamadığınız bir şey söyleyene Maltalı “bana Rumca konuşuyorsun” diyor, ya da Japonca. Bir işi ters yapana “Araplar gibi yapıyorsun” diyor. İşi biter bitmez kalkıp gidene “Gozolular gibi” diyor, çünkü Gozolunun vapur yetiştirmesi gerekir. Parayı savurana Amerikalı diyor. Geç kalana, İngiliz dakikliğine göndermeyle, “sende de İngiliz saati var” diyor.

Sonra ölçek küçülüyor, sıra Malta’nın kendi köylerine geliyor. Başını ağrıtan birine “git Marsa’nın marulunu sula” deniyor. Qormili kadın için övgü var, Msidalı kadın için hiç yok, Rabatlılar cimrilikle anılıyor.

Burada gülünecek bir taraf var elbette. Bir de şu var, madem dil bütün komşularına birer isim yapıştırmış, Türk’ün o listede bulunması özel bir kinin delili sayılmaz. Türk kalabalık bir kataloğun bir maddesi yalnızca.

Fakat bir farkla.

Rumca hâlâ Rumcadır. “Bana Rumca konuşuyorsun” diyen adam anlamadığı bir dilden bahseder, Yunanlar o cümlede bir iş görür. Arap bir işi ters yapmakla suçlanır, haksızdır, ama hiç değilse bir şeyle suçlanmıştır. Amerikalı para harcar, Gozolu vapura koşar, İngiliz vaktinde gelir. Hepsinin bir rolü vardır.

Xi t-Torok trid? cümlesindeki Türklerin rolü yoktur.
Bu cümlenin peşinde olan tek kişi ben değilmişim.

Kurstin Gatt, 2025’te yayımlanan çalışmasına aynı cümleyi başlık yapmış. *Xi t-Torok trid?** Il-barranin fil-qwiel u l-idjomi Maltin*. Yani, Maltaca atasözleri ve deyimlerinde yabancılar.

Özetine göre çalışma üç iş yapıyor. Maltacada yabancılara gönderme yapan atasözlerini ve deyimleri topluyor, hem dışarıdakileri, Türkler, İngilizler, Araplar, hem içeridekileri, Gozolular ve şu ya da bu yerden olanlar. Sonra Arap ülkelerinde Malta, Maltaca ve Maltalılar için söylenenleri topluyor. Sonuncusu, bütün bu birikimi Edward Said’in Oryantalizm’i üzerinden okuyor.

Spagnol’un listesindeki ikiye ayrılma, dışarıdaki milletlerle içerideki köyler, demek ki bana özgü bir yanılsama değilmiş.

Çalışmanın tam metni Malta Üniversitesi arşivinde erişime kapalı. O yüzden Gatt’ın Xi t-Torok trid? hakkında ne dediğini bilmiyorum ve ona ait olmayan bir sonuç çıkarmayacağım. Şu kadarı ortada. İfade uydurma değil, kayda geçmiş ve bir makaleye başlık olacak kadar dikkat çekmiş.

Türk tek başına anıldığında ortada hep bir resim var. Bir Türk doğuyor, bir Türk vaftiz oluyor, biri Türk gibi kara sayılıyor, merdivende bir Türk oturuyor, tarlada bir Türk nöbet tutuyor. Hepsi tekil, hepsinin bir sûreti var, gözünüzün önüne getirebiliyorsunuz.

Öfke çoğula geçiyor. Ħaqq għat-Torok. Ve xi t-Torok trid.

Tek Türk bir resimdir. Türkler ise kalabalık. İnsanın aklına filo geliyor, ufukta beliren kadırgalar geliyor. Bunun dilin tarihsel hafızasıyla gerçekten bir ilgisi var mı, bilmiyorum. Belki de bu ifadeleri art arda okuyunca benim gördüğüm bir desen.

Bu ifadenin tuhaf bir tarafı var. Cevaplanamıyor.

Duyan ne istediğini söyler, Türkleri olduğu yerde bırakır. Cümlede o kadar uzun durmuşlar ki çıkarınca eksik geliyor, bırakınca hiçbir şey anlatmıyor.

Sesinde bile bu var aslında. Xi trid deyince düz bir soru çıkıyor ortaya. Araya t-Torok girince hece kabarıyor, öfke bir perde yukarı çıkıyor, kulak neredeyse köpürdüğünü duyuyor.

Ama bunu söyleyen de duyan da Maltalı. Bu satırları yazan da okuyan da Türk.

Esnafın aklında biz yokuz. Sayfada en çok biz varız.

Merak edenler için kaynaklar

• Michael Spagnol, Dawra mad-dinja, Kelma Kelma, 2019.
• Kurstin Gatt, Xi t-Torok trid? Il-barranin fil-qwiel u l-idjomi Maltin, Leħen il-Malti, sayı 44, 2025, s. 123-143. Yayıncı Għaqda tal-Malti (Università). Malta Üniversitesi açık erişim arşivinde künyesi kayıtlı, tam metni erişime kapalı.

The post Malta’daki Türk İzleri: Xi t-Torok trid? appeared first on Malta Haber.

Bugün Malta’da küçük ama dikkat çekici bir uygulamaya rastladım: Free Childcare Scheme’e dahil olan kreşlerde çalışan çocuk bakıcıları ve merkez yöneticileri, eğer işlerinde Maltaca iletişim kurabiliyorlarsa maaşlarına ek olarak haftada €10, yani yılda €520’ye kadar bir dil ödeneği alabiliyor.

Bu ödeneğin en önemli ayrıntısı, sadece Maltalı çalışanlara değil, Maltaca konuşabilen yabancı uyruklu personele de açık olması. Yani, Malta’da çocuk bakımı sektöründe çalışan ve Maltaca’yı temel düzeyde konuşabilen herkes bu ek ödemeden faydalanabiliyor.

2026 Temmuz–Eylül dönemi için başvurular devam ediyor ve son başvuru tarihi 15 Ekim olarak belirlenmiş durumda. Başvurular, ilgili form doldurularak ve gerekli belgelerle birlikte merkeze teslim edilerek yapılabiliyor.

Bu uygulama, hem Maltaca’nın çocuk bakımında aktif biçimde kullanılmasını teşvik ediyor hem de çok dilli çalışanlara maddi bir katkı sunuyor. Sektörde çalışanlar için küçük ama anlamlı bir destek olarak öne çıkıyor.

The post Maltaca bilen çocuk bakıcılarına yılda €520 ek ödeme appeared first on Malta Haber.

Malta’da 2026 yılı itibarıyla iki resmî dil bulunuyor: Maltaca ve İngilizce. Maltaca, Arapça kökenli bir dil olarak tarihsel süreçte İtalyanca ve İngilizce gibi dillerden de etkilenmiş durumda. Bu çok katmanlı yapı, Maltaca’nın kültürel kimlik açısından önemini artırıyor.

Ülkede İngilizce’nin iş hayatı ve hizmet sektöründe yaygın kullanılması, Malta’yı yabancılar için erişilebilir bir ülke haline getiriyor. Malta, aynı zamanda uluslararası öğrenciler için popüler bir dil eğitimi merkezi olmayı sürdürüyor. 2026 yılı itibarıyla, 13 hafta ve üzeri bir kursa kayıt yaptıran öğrenciler, 90. günden itibaren haftada 20 saat çalışma hakkı elde ediyor. Bu uygulama, Malta’nın eğitim ve iş fırsatları açısından cazibesini artırıyor.

Ancak, Maltaca’nın geleceğiyle ilgili bazı endişeler gündeme gelmiş durumda. Özellikle genç neslin İngilizceye olan eğilimi, Maltaca’nın korunması ve geliştirilmesi açısından bir tehdit olarak değerlendiriliyor. Malta’da günlük yaşamda İngilizce’nin yaygınlaşması, Maltaca’nın kullanım alanını daraltabilir. Bu nedenle, Maltaca’nın kültürel kimlikteki yerini koruyabilmesi için çeşitli önlemlerin alınması gerektiği ifade ediliyor.

The post Maltaca’nın Geleceği Genç Neslin İngilizce Tercihiyle Tehdit Altında appeared first on Malta Haber.

GÜN 1 · Söz ve kitap

Malta’da kelime öğrenmenin en tuhaf yanı şu: bazen öğrenmiyorsun, hatırlıyorsun.

kelma → kelime
ktieb → kitap

İkisi de Arapçadan, ayrı yollardan aynı yere. Biri adaya gitti, biri Anadolu’ya; yüzyıllar sonra aynı masada karşılaştılar.

Bugün “Kelma / Kelime” başlıyor. Her gün iki kelime — Maltaca ile Türkçenin ortak hafızasından.

Sence bu iki dil daha kaç kelimeyi paylaşıyor? Tahminini yorumlara yaz, 20 gün sonra sayacağız.

Kaydet Malta’ya yeni taşınan arkadaşına gönder.

The post Kelime Köprüsü: Söz ve Kitap appeared first on Malta Haber.

“Türk gelir seni alır, seni lokuma çevirir!”

Bu dizi beni ziyadesiyle heyecanlandırıyor. Hem tam zamanlı çalışıyorum hem de küçük bir bebeğim var, ama akşam olup ev sessizleşince muhakkak okuyorum, not alıyorum, yazıyorum. Öyle heyecanlanıyorum ki yakın arkadaşlarımı sürekli yeni buluş mesajlarıyla taciz ediyorum.

Bir de komşularım var tabii. Hepsi Maltalı, hem de “ben bu evde doğdum, babam da, dedem de burada doğdu” diyenlerden. Hangisini kapının önünde yakalarsam anlatmaya koyuluyorum, sonra öğrendiğim Maltaca ifadeleri deniyorum üzerlerinde. Ħaqq għat-Torok diyorum mesela, gülüyorlar, ben de gülüyorum.

Maltaca şaka da yapabiliyormuşum, mela!

Yan komşum Mary ile konuşuyorduk geçenlerde, dedi ki: “It-Tork tat-Taraġ’ı da yazsana. Merdivendeki Türk. Siyah olur, kırk elli santimlik küçük bir heykel. Tam senin araştırmana göre.”

Zaten bildiğim, çoktan araştırıp notlarıma aldığım bir konuydu.

Eski bir Malta evine girdiğinizi düşünün. Kapı ağırdır, taş serindir, dışarının bembeyaz ışığından içeri girince birkaç saniye hiçbir şey seçemezsiniz. Gözünüz karanlığa alışır.

Ve alışır alışmaz onu görürsünüz.

Merdivenin dibinde duruyor. Daha tek bir basamak bile çıkmadınız. Koyu tenli, kıpırtısız, sırtını korkuluğun en alt taşına dayamış. Mensola deniyor o taşa, ve merdivenin bütün ağırlığı onun üstüne biniyor.

Ġużi Gatt’ın Il-Miklem’de yayımladığı yazıya göre bu heykellerin göze en çok çarpanları, korkuluğun yapısal bir parçası olan büyük taş olanlarmış. Çoğu zaman da elinde bir fener taşırmış, ya da üstüne fener konacak bir kaide, böylece karanlık merdiven boşluğu biraz aydınlanırmış.

İşe bakın, korkulan şey aynı zamanda yolu aydınlatan şey.

Nereden geldiğine ve neden ona Türk dendiğine bir bakalım.

Gatt’ın anlattığına göre on sekizinci yüzyılın başında, Venedik yakınlarında Andrea Brustolon adlı bir heykeltıraş zenginlere mobilya yapıyor, masaların ayaklarını koyu tenli insan figürleri biçiminde oyuyor. O yıllar, beyaz adamın Sahra’nın güneyinden binlerce insanı zincirleyip Amerika’ya taşıdığı yıllar. Siyah figür önce mobilyanın ahşabına giriyor, sonra taştan alçıdan heykellere geçiyor, ve moda bütün İtalya’ya, oradan Batı’ya yayılıyor.

Malta’ya da geliyor tabii.

Adının nereden geldiğini Gatt tek cümlede söylüyor: Maltalıların siyah, çirkin ya da tuhaf olan herkese “Tork” deme huyu varmış.

Yani heykelin Türklerle bir alakası yok. Bir Venedik mobilya modasından doğmuş, Atlantik köle ticaretinin gölgesinde biçimlenmiş, İtalya üzerinden buraya gelmiş. Sonra Maltalı ona bakmış, koyu tenli bulmuş, tuhaf bulmuş, ve elinin altındaki tek kelimeyi yapıştırmış.

Tork.

Kelime yine taşıyamayacağı kadar çok insanı sırtına almış.

Beşinci yazıda iswed qisu Tork için konuşmuştuk bunu. Aquilina sözlüğünde ifadeyi kaydediyor ama “Türk”ün burada doğru karşılık olmadığını, aslında Berberi denmesi gerektiğini de not ediyor. Anton Attard da İkinci Dünya Savaşı öncesine kadar Kuzey Afrika’dan gelip yer bademi ve hasır satan Araplara halk arasında “Türk” dendiğini yazıyor.

Aynı huy. Bir deyimde, bir seyyar satıcıda, bir merdiven heykelinde.

Ad yapıştıktan sonra kendi hikâyesini de üretmiş üstelik. Anne babalar çocuklara Tork tat-Taraġ’ın yaramazları beklediğini, onları çuvala atıp mahzene indireceğini söylermiş. Mahzenin kapısı da çoğu zaman merdivenin altındaymış.

Şimdi mimariye bakın. Heykel merdivenin dibinde. Mahzen kapısı merdivenin altında. Tehdit aşağıyı gösteriyor, ve gösterdiği yer gerçekten orada.

Attard’ın makalesinde de bir korkutma sözü var. Gozolu anne babalar çocuklarını kuyulardan, mahzenlerden uzak tutmak için söylermiş:

“Għax jiġi Tork għalik, jieħdok u jagħmlek lakumja!”

Yani “Türk gelir seni alır, seni lokuma çevirir!”

Bizim çocukluğumuzdaki öcü misali. Yalnız Malta’nın öcüsünün bir dönem sarığı varmış.

Sarık demişken, orada da bir tuhaflık var.

Kliem u Storja heykeli sarıklı diye tarif ediyor. Ama Gatt onu resmetmeye oturduğunda sarık koymuyor: kafası tıraşlı, tepede tek tutam saç, karnı dışarıda, boynunda halka. Yani kadırga kölesi kılığı.

Elimizde kökeni Venedik mobilya modası olan, Türklerle hiçbir ilgisi bulunmayan bir figür var, ve bunu en iyi bilen kişi Gatt, çünkü bizzat kendisi yazıyor. Ama çizdiği şey bir Osmanlı esiri oluyor.

Kelime işini bir kez daha görmüş. Üç yüz yıl sonra, hem de nasıl boşaldığını en iyi bilen elin altında.

Büyük eski evler hâlâ Malta’da. Merdivenler yerli yerinde, korkulukların oturduğu taşlar da öyle. Ama girdiğim hiçbir evde o köşe dolu değildi.

Ben de karakteristik bir tarihî evde oturuyorum, hem de ikinci kez. Bu yazıyı yazarken kendi merdivenimin dibine indim, korkuluğun oturduğu taşa baktım. Heykel yok elbette. Ama o köşeye bir daha aynı gözle bakamıyorum.

Evinizde varsa, dedenizin ninenizin evinde hatırlıyorsanız, bir antikacıda gördüyseniz, bir müzenin deposunda karşınıza çıktıysa, ya da yalnızca “Bizim ailede bundan söz edilirdi” diyebileceğiniz küçücük bir hatıranız bile varsa, yorumlarınızı beklerim.

The post Malta’daki Türk İzleri: It-Tork tat-Taraġ, Merdivendeki Türk appeared first on Malta Haber.