Mel Gibson, 1565 yılında yaşanan Malta’nın Büyük Kuşatması hakkında bir mini dizi hazırlığı içinde olduğunu duyurdu. Gibson’ın hem yönetmenliğini hem de senaristliğini üstleneceği belirtilen projede, Grand Master Jean Parisot de Valette liderliğindeki St. John Şövalyeleri’nin Osmanlı İmparatorluğu’na karşı gösterdiği direniş ele alınacak.

Kuşatma, Sultan Süleyman’ın komutasındaki yaklaşık 40.000 Osmanlı askerinin, Akdeniz’deki stratejik öneme sahip Malta Adası’nı ele geçirmek amacıyla başlattığı saldırıyla başladı. Ada savunmasında, yaklaşık 700 şövalye ve yerel destekçiler dört ay süren yoğun çatışmalara katıldı. 8 Eylül 1565 tarihinde Osmanlı kuvvetlerinin geri çekilmesiyle sona eren kuşatma, Malta tarihinde dönüm noktası olarak görülüyor.

Büyük Kuşatma, Avrupa’nın Osmanlı genişlemesine karşı direnişinin sembolü olarak kabul ediliyor. Dizinin, cesaret, inanç ve kararlılık temalarını öne çıkararak tarihi olayları geniş kitlelere tanıtması bekleniyor. Projenin prodüksiyon süreci ise henüz kesinleşmiş değil.

The post Mel Gibson, Malta’nın Büyük Kuşatması’nı Anlatan Mini Dizi Planlıyor appeared first on Malta Haber.

Toni Bajada, Mosta veya Naxxar kökenli yerel bir Maltalı olarak genç yaşta Osmanlı leventleri veya korsanları tarafından esir alındı. Esaret yıllarında Osmanlı Türkçesini, askeri düzeni ve denizciliği öğrendi. Bu dönemde kazandığı bilgi ve deneyim, onu Malta’ya döndüğünde sıradan bir vatandaş olmaktan çıkarıp stratejik bir aktör haline getirdi.

1565 yılında Kanuni Sultan Süleyman’ın komutasındaki Osmanlı donanması Malta’yı kuşattığında, adadaki kaleler ve savunma hatları arasındaki iletişim büyük ölçüde kesildi. Toni Bajada, üstün yüzme yeteneği ve Türkçe bilgisi sayesinde geceleri Osmanlı hatlarının arasından geçerek gizli mesajları ve istihbaratı taşıdı. Zaman zaman Osmanlı kampına sızarak askerlerin konuşmalarını dinledi ve elde ettiği bilgileri Malta Şövalyeleri’nin lideri Jean Parisot de Valette’e iletti.

Bajada’nın bu faaliyetleri, kuşatma sırasında direnişin koordinasyonunu sağladı. Kuşatmanın ardından gösterdiği kahramanlık nedeniyle Büyük Usta de Valette tarafından ödüllendirildi ve ismi Malta halk hafızasında özgürlüğün simgesi olarak yer aldı.

Günümüzde, açık deniz yüzücüsü Neil Agius’un Akdeniz’de kırdığı rekorlar, Malta’nın yüzme ve dayanıklılık kültürünün köklerini Toni Bajada’nın tarihi görevlerine dayandırıyor. Bajada’nın hikâyesi, Malta ile Türkiye arasındaki tarihi ilişkilerin önemli bir örneği olarak anılmaya devam ediyor.

The post Toni Bajada: Türkçe Bilen Malta Kahramanının Tarihi Rolü appeared first on Malta Haber.

Yabancı bir dilde kendi dilinden bir kelimeye rastlamak insanı heyecanlandırıyor, hiç inkâr edemem. Hele gündelik hayatta kullandığın, duyunca dönüp sözlüğe bakmayacağın bir kelimeyse.

Bu seriye başlarken aklımda dönüp duran sorulardan biri de buydu: Türkçeden Maltacaya doğrudan geçmiş bir kelime var mı?

Ortak kelimeler buluyorum. Ama ortak olması başka, Türkçeden geçmiş olması başka. Arapçadan ya da İtalyancadan iki dile de girmiş bir kelimeyi bulup “İşte Türkçe!” demek istemiyorum. Benim aradığım, araya başka bir dil girmeden Türkçeden Maltacaya ulaşmış olabilecek bir kelime. Araştırırken en çok burada duraksıyorum. Birbirine benzeyen iki kelimeyi yan yana koymak kolay da birinin ötekine nasıl geçtiğini göstermek o kadar kolay değil.

İşte ċamur da tam böyle bir didikleme sırasında karşıma çıktı.

Evet, bildiğimiz çamur. Maltacada kullanıldığı yer ise daha dar: Yeni döşenmiş çimento karolar parlatıldıktan sonra yerde kalan o yapışkan, ıslak tortu.

Gozolu yazar ve folklor araştırmacısı Anton F. Attard, 2015’te The Gozo Observer’da yayımlanan “The Lore of Turkish Raids on Gozo” başlıklı yazısının sonunda ċamura ve ċamur olarak iki farklı kullanımını kayda geçirmiş. Anlamını da az önce bahsettiğim gibi harç artığı olarak verip, kelimenin Türkçedeki “mud” (çamur) ile bağını kuruyor. Hatta, Maltacada doğrudan Türkçeden geçtiğini saptayabildiği tek kelimenin bu olduğunu ekliyor.

İnsanın hoşuna gidiyor tabii. Bunca hikâyenin, deyimin, korkutmanın ardından bu kez karşımızda doğrudan Türkçeye bağlanan bir kelime var. Yalnız, Attard’ın “bulabildiğim tek kelime” demesi, dilde başka örnek bulunamayacağı anlamına gelmiyor; kendi taramasının sınırını çiziyor.

Times of Malta’daki “Etymology of two words” başlıklı yazıda da aynı kelimeye rastlıyoruz. Yazının verdiği bilgiye göre ċamur, Malta’ya kıyasla Gozo’da daha yaygın. Aquilina’nın Maltaca-İngilizce sözlüğünden aktarılan anlamı da Attard’ın verdiğiyle örtüşüyor: Yeni döşenmiş çimento karoların parlatılmasından sonra biriken artık. Yazının yazarı da kelimenin Türkçeden geldiğini söylüyor.

Aynı yazıda ċamura biçiminin de kelimenin çoğulu gibi duran yerel bir kullanım olduğu belirtiliyor.

Türkçe köken açıklamasını buldum ama kelimenin Malta’ya nasıl geldiğini hâlâ bilmiyorum. Eski metinlerde ne zamandan beri kullanıldığını bulabilsem belki biraz ilerleyebilirim. Bir ustanın dilinden mi yayıldı, başka bir yoldan mı geldi?

Tam bunları düşünürken dört beş yıl önce okuduğum bir kitaptaki altını çizdiğim bölüm aklıma geldi.

Joseph C. Camilleri, A Taste of Maltese Folklore: Tradition and Heritage adlı kitabının 85. sayfasında, Maltalı mimarların ve taş ustalarının İtalyan mimarisini kitaplardan veya bizzat Roma’ya giderek öğrendiklerini anlatıyor. Hemen ardından da Valletta’daki ahşap balkonlara geliyor konu.

Yazıyı toparlarken eşimle bu bölümü konuştuk. “Muhakkak eklemelisin,” dedi. Yazı bitti bitecek derken bir gün daha bekletip o ihtimalin zihnimde biraz demlenmesine izin verdim. Zira parçalar tuhaf bir şekilde örtüşüyordu. Kitaptaki bölüm şöyle; Türkçesiyle birlikte aktarıyorum:

“1650’den sonra Valletta’da ahşap balkonlar kullanılmaya başlandı ve bunlar bina cephelerini daha da güzelleştirdi. Bu balkonların büyük bir kısmı, o dönemde Malta’da yaşayan çok sayıdaki Türk esir tarafından yapılmıştır.” (After 1650, timber balconies were introduced in Valletta and these further enhanced the façades. These balconies were mostly made by a great number of Turkish slaves living in Malta at the time.)

Kitap ayrıca bu insanların çeşitli zanaatlarda, özellikle marangozlukta maharetli olduklarını da vurguluyor.

Balkon meselesi bence başlı başına çok kıymetli. Ama asıl mantık yürütmek istediğim yer burası işte. Roma’dan dönen Maltalı mimarların ve taş ustalarının işi sadece balkon kurmak değildi; evler, binalar, koca bir ada imar ediliyordu. Ellerinde zanaattan anlayan, alet edevat tutmasını bilen bunca esir varken, onları sadece balkon tahtası rendelemekle sınırlamış olmaları hayatın olağan akışına pek uymaz. O şantiyelerin tozuna, harcına, sıvasına muhakkak bu adamların eli değdi.

Buradan yola çıkarak bir tez kuruyorum: Acaba ċamur, şantiyede, inşaatta çalışan Türkçe konuşan bir esirin dilinden yayılmış olabilir mi? Yerdeki o ıslak, yapışkan artığı gösterip “çamur bu” demiştir de birlikte çalıştığı Maltalı ustaların lügatine öyle mi yerleşmiştir?

Elbette Camilleri’nin kitabında ċamur kelimesi geçmiyor. Marangozlukla çimento karoların artığı da birebir aynı zanaat kolu değil. Üstelik kelimenin adada ilk ne zaman kayda geçtiğini de henüz bilmiyorum. Dolayısıyla balkonlar üzerinden kurduğum bu mantığı kesinleşmiş bir delil değil, makul bir ihtimal olarak masaya koyuyorum.

Şimdilik elimde ċamurun Türkçe kökenli olduğunu söyleyen Attard’ın tespiti ve Times of Malta yazısı var. Kelimenin sesiyle anlamı uyuyor. Eksik olan, adaya ayak basışının kesin hikâyesi.

Çamuru bulduk diye sevindim, doğrusu. Ama hangi şantiyede, kimin ağzından duyulup Maltacaya yerleştiğini hâlâ merak ediyorum.

Kaynaklar
– Anton F. Attard, “The Lore of Turkish Raids on Gozo”, The Gozo Observer, sayı 32, Yaz 2015, s. 27.
– “Etymology of two words”, Times of Malta. Aquilina’nın sözlüğündeki anlam aktarımı, Türkçe köken açıklaması ve ċamura biçimine ilişkin değerlendirme.
– Joseph C. Camilleri, A Taste of Maltese Folklore: Tradition and Heritage, “The Houses and Dress” bölümü, s. 85. Valletta’daki ahşap balkonlar ve Türk esirlerin zanaatkârlığına ilişkin anlatı.

The post Malta’daki Türk İzleri: Ċamur, Bildiğimiz Çamur appeared first on Malta Haber.

Dokuzuncu yazı.

Sekiz yazıdır Malta’nın güneşte kavrulmuş sarı kireçtaşına sinmiş barut kokusunu, sokaklarda yankılanan bedduaları, tarlalara dikilmiş yüzsüz korkulukları, merdiven başında çocukların ödünü koparan kara gölgeleri anlatıp duruyorum. Arada korsan baskınları geçti, 1565’in bitmeyen gölgesi masanın başköşesine kuruldu. Tork kelimesi kimi zaman doğrudan Türk oldu, kimi zaman Osmanlı, kimi zaman da sadece öfkeyle sıkılmış bir yumruğun ağızdan dökülen ilk hecesi. Bir yerden sonra insanın genzi yanıyor elbet. Yazanın da okuyanın da denize bakan bir pencereyi aralamaya ihtiyacı var.

Bu defa aradan bir aşk hikâyesi çıktı.

Adı Almanzor u Marija.

On dokuzuncu yüzyıl Malta edebiyatının kurucu şairlerinden Giovanni Antonio Vassallo’nun bir baladı bu. Merkezinde, yan yana gelmeleri baştan tekinsiz sayılan iki kişi duruyor: Katolik Marija ile Suriye’den geldiği söylenen Müslüman Almanzor. Anlatı onu doğrudan “Türk” sayıyor. Gerçi serinin önceki duraklarından biliyoruz; o kelimeyi bugünün nüfus cüzdanı titizliğiyle okumamak gerek. Eski Maltacada Tork, yerine göre etnik Türk’tür, yerine göre Osmanlı tebaası, bazen Kuzey Afrikalı bir levent, bazen de sadece haçın karşısında duran bir Müslüman. Nihayetinde Almanzor Suriyeli, Müslüman ve Marija’nın ait olduğu dünyanın büsbütün dışında bir yabancı.

Üstelik âşık.

Hikâyenin en sahici tarafı da burada başlıyor. Vassallo bu sevdayı büyük bir meydan okumayla değil, gündelik bir sabah bekleyişiyle başlatır. Almanzor bir sabah Marija ayine giderken onu bir anlığına görebilmek, taş sokakta iki kelime konuşabilmek için yolun kuytusuna siner. Dikkat çekmemek için sırtına bir Hristiyan kisvesi geçirmiştir. Güneşin henüz sokakları ısıtmadığı, adanın o serin sabahında ayakkabı tıkırtılarının birbirine karıştığı bir an… Almanzor, eğreti elbisesiyle gözünü kilise yoluna dikmiş beklemektedir.

Marija köşeyi döner, Almanzor adımlarına yetişip aşkını söyler. Fakat aldığı karşılık bir aşk masalının yumuşaklığına hiç benzemez. Sekizinci yazının başlığındaki o eski sorunun yankısı, bu kez genç bir kadının ağzından duyulur:

“Xi trid minni, ja għadu? ja kiefer?”
(Şi trit minni, ya adu? ya kifer?)
“Benden ne istiyorsun, ey düşman? Ey zalim?”

Almanzor’un o âna kadar ne yaptığına baksanız kayda değer bir kötülük bulamazsınız. Kıza el sürmemiş, kılıç çekmemiş, evine saldırmamıştır. Marija’nın bu ilk tepkisinde ne kadarı sahici bir korku, ne kadarı ailesinden çekinme, ne kadarı da adanın o ezberletilmiş sınırlarıdır, kestirmek zor. Fakat Marija, adamın söylediklerinden önce sırtındaki o emanet elbiseye ve gizlenemeyen yabancılığına cevap verir. Għadu (düşman) ve kiefer (zalim).

İki kelime; ardında ise koca bir adanın kederi ve tortusu. Kiefer, kökü itibarıyla Arapçadaki k-f-r kökünden gelir; dilimizdeki kâfir ve küfür kelimeleriyle aynı kaynaktan beslenir. Baladdaki doğrudan anlamı “zalim”dir; fakat Akdeniz’de tarafların birbirini dinî sınırın ötesine fırlatırken kullandığı o eski damgayı da içinde taşır.

Korsan teknelerinin sabaha karşı sahile bıraktığı dehşet, esir pazarları, çanların yabancı bir yelken görüldüğünde telaşla çalınışı… Bugün Valletta surlarından baktığınızda aşağıda gezi tekneleri ağır ağır köpük çıkarıyor, bir kafede fincanlar şıngırdıyor, arsız martılar masalardan bir şeyler kapmanın derdinde. Marija’nın ağzından çıkan o iki kelime ise bambaşka bir denize bakıyor. O kelimelerin içinde Almanzor’dan çok daha eski adamlar var.

Almanzor dönüp gitmez; Marija da sırtını büsbütün dönmez. Önüne katı bir hudut çizer: Dinini değiştirecek, vaftiz olacak, kilisenin suyundan geçecektir. Ancak ondan sonra konuşabilirler.

On dokuzuncu yüzyılın adasında oturup modern çağın uzlaşmacı hoşgörüsünü aramak beyhude. Almanzor şartı kabul eder. Başına su dökülür ve yeni bir isim alır: Pawlu (Pavlu).

Malta’da rastgele seçilecek en son isimdir bu. Havari Pavlus adanın taşında, toprağında, koy isimlerinde, kilise tavanlarındaki fresklerde her an hazır nazırdır. Suriye’den gelen adam, kilisenin kapısından adını da içeride bırakarak çıkar. Vaftizle düğün aynı gün yapılır, aile razı olur. Balad kendi hesabına mutlu sona ermiştir.

Arnold Cassola, erken dönem Malta şiirinde Müslüman imgesini incelerken bu baladı önemli bir basamak sayar; Türk’ün edebiyatta yavaş yavaş şeytani bir klişe olmaktan çıkıp insani bir çehreye kavuştuğunu, Vassallo’nun da bu dönüşümde öncü bir yerde durduğunu söyler. Haklı bir tarafı var elbet. Burada karşımızdaki figür artık tarlaya dikilmiş içi saman dolu bir korkuluk ya da merdiven karanlığında bekleyen öcü değil. Konuşan, arzulayan, bir kadının yolunu bekleyen ve seçim yapan bir insan.

Yine de metin o kadar kolay bir uzlaşma sunmuyor. Çünkü baladın bize anlattığı olay örgüsünde, Almanzor’a yöneltilen o “zalim” sıfatını doğrulayacak hiçbir davranış gösterilmez. Buna karşılık anlatının ona yakıştırdığı sıfatlar değişir. Önceden għadu (düşman) ve kiefer (zalim) olan adam, vaftizden sonra metnin ifadesiyle “qdusija wera”, yani “kutsallık sergileyen”, dolayısıyla artık cemaat için makbul birine dönüşüverir.

İşte hikâyenin asıl gerilimi burada. Kapı aralanmıştır aralanmasına, lakin eşikten Almanzor olarak geçmesine izin verilmemiştir.

Vassallo’nun kendi metinleri de zaten tek bir çizgide durmaz. Aynı yıl, 1843’te yayımlanan iki ayrı eserine bakmak bile bu zıtlığı görmeye yeter. 1775’teki din adamları ayaklanmasını anlattığı Mannarino şiirinde bambaşka bir vicdan konuşur; Rahip Mannarino’nun ağzından Şövalyelerin esir pazarlarında Müslüman Arapları satmasını eleştirir, insanın insan tarafından köle edilmesine karşı çıkar ve az önce bahsettiğimiz o kefrin (zalimler) sıfatını doğrudan Hristiyan Şövalyelerin üzerine çevirir. Fakat yine 1843 tarihli Is-Sultan La Valette destanına baktığınızda, Türkler yeniden surlara saldıran o mutlak, karanlık düşman kimliğiyle karşımıza çıkar.

İnsan, yazarları zihninde düz bir gelişim çizgisine yerleştirmeyi seviyor: Gençken önyargılıydı, sonra öğrendi, zamanla hoşgörülü oldu. Vassallo ise bu kadar kolay sınıflandırılmıyor. Bir metninde çağının koyu önyargılarını aşarken, başka bir metninde o bildik düşmanlık hafızasına geri dönebiliyor.

Almanzor’un hikâyesini akılda tutan da belki bu zıtlıklar.

Balad düğünle perdesini kapatıyor. Benim aklım ise hikâyenin o ilk sabahında. Marija kiliseye doğru adımlarını sıklaştırıyor, Almanzor sokağın dönemecinde bekliyor. Üzerinde başkasının kıyafeti var, fakat adı henüz Almanzor.

The post Malta’daki Türk İzleri: Almanzor u Marija appeared first on Malta Haber.

Edward Caruana Dingli, 10 Ağustos 1876’da Valletta’da dünyaya geldi. Malta sanat sahnesinde 20. yüzyılın ilk yarısında öne çıkan isimlerden biri olan Caruana Dingli, askeri hizmetten ayrıldığı 1913 yılından itibaren tam zamanlı sanatçı olarak çalıştı.

1919’dan 1947’ye kadar Malta Hükümeti Sanat Okulu’nun müdürlüğünü üstlenen Caruana Dingli, bu dönemde birçok Maltalı sanatçının yetişmesine katkı sağladı. Onun öğretmenlik yılları, Malta’nın sanatsal gelişiminde belirleyici bir rol oynadı.

Caruana Dingli’nin eserleri, özellikle portreler ve folklorik sahnelerle dikkat çekiyor. Bu resimler, 100 yıl önceki Malta’nın gündelik yaşamını, toplumun sosyal yapısını ve geleneklerini yansıtan önemli belgeler olarak değerlendiriliyor. Portrelerinde dönemin insanlarının yüz ifadeleri, kıyafetleri ve yaşam tarzları ayrıntılı bir şekilde işlenmiş durumda.

Sanatçının mirası, Malta’nın sanatsal kimliğinin bir parçası olarak günümüzde de önemini koruyor. Caruana Dingli’nin resimleri, Malta’nın geçmişine dair görsel bir hafıza sunarken, aynı zamanda ülkenin kültürel zenginliğini de gözler önüne seriyor.

The post Edward Caruana Dingli’nin Resimlerinde 100 Yıl Önceki Malta appeared first on Malta Haber.

Malta’da tarih, bu kez geceyle ve mum ışığının büyüleyici atmosferiyle buluşacak. Heritage Malta’nın her yıl düzenlediği “Museums by Candlelight” serisinin 2026’daki son etkinliği, 19 Eylül Cumartesi günü saat 19.00’dan gece yarısına kadar Rabat ve Mdina’da gerçekleştirilecek. Bu özel gecede, tek bir €3 biletle Domvs Romana, St Paul’s Catacombs ve Mdina’daki National Museum of Natural History ziyaret edilebilecek. Heritage Malta üyeleri ise önceden rezervasyon yaptırdıkları takdirde ücretsiz olarak katılabilecek.

Domvs Romana, yaklaşık 2 bin yıl öncesine uzanan bir Roma villasının kalıntılarını ve etkileyici mozaiklerini sergiliyor. Müzenin avlusunda gece boyunca arp ve keman dinletileri düzenlenecek. Bu sesi ve taşların dokusunu mum ışığında hissetmek, gündüz ziyaretlerinden çok daha farklı bir deneyim sunuyor.

Rabat’taki St Paul’s Catacombs, Malta’nın en büyük yeraltı mezarlık kompleksi olarak, Punic, Roma ve Bizans dönemlerinden izler taşıyor. Katakombların serin taş duvarları, binlerce mumun titrek ışığıyla bambaşka bir atmosfere bürünüyor. 20.00–23.00 saatleri arasında Maltalı grup Skald burada sahne alacak.

Son durak ise Mdina’nın surları içinde, 18. yüzyıldan kalma Vilhena Palace’da bulunan National Museum of Natural History. Mumyalanmış Nil timsahından Gozo fosillerine kadar uzanan koleksiyon, o gece mum ışığı ve canlı keman eşliğinde gezilebilecek.

Aynı akşam Rabat’ta Rabat Sacrum etkinlikleri de devam ediyor. Yani yalnızca üç müzeyi değil, Rabat ve Mdina’nın tamamını kapsayan bir gece rotası oluşturmak mümkün. Biletlerin önceden alınması tavsiye ediliyor.

The post Mdina ve Rabat’ta Müze Gecesi: Binlerce Mum Işığında Tarihi Yolculuk appeared first on Malta Haber.

Heritage Malta, 12 Eylül 2026 Cumartesi günü Marsa’da bulunan Türk Şehitliği için üyelerine özel bir ziyaret düzenliyor. Etkinliğin sabah saat 10:00’da başlaması planlanıyor. Bu özel tur, Heritage Malta’nın resmî etkinlik takviminde yer aldı.

Marsa’daki Türk Şehitliği, Malta’nın az bilinen tarihî yapılarından biri olarak öne çıkıyor. Osmanlı Sultanı Abdülaziz’in talimatıyla inşa edilen anıt, mimarisiyle dikkat çekiyor. Şehitlik, Malta’da Osmanlı döneminden kalan ender yapılardan biri olma özelliğini taşıyor.

Heritage Malta, ülke genelinde 90’dan fazla müze ve tarihî alanı yönetiyor. Kurumun ziyaretçi hizmetleri bölümü, üyelerine yönelik özel turlar ve bilgilendirici etkinlikler sunuyor. Marsa’daki bu etkinlik de Heritage Malta üyelerine yönelik olarak planlandı.

Etkinliğin, şehitliğin tarihsel ve kültürel önemine ışık tutması bekleniyor. Katılımcılar, rehberler eşliğinde şehitliğin mimarisi ve Osmanlı-Malta ilişkileri hakkında bilgi edinebilecek.

The post Marsa Türk Şehitliği’nde Heritage Malta üyelerine özel ziyaret düzenleniyor appeared first on Malta Haber.

Xagħra’da Triq il-Ġdida yakınlarında gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda, insan kalıntıları, tarih öncesi çanak çömlekler ve sağlam kaplar gün yüzüne çıkarıldı. Uzmanlar, bu bulguların MÖ yaklaşık 4100–3800 yılları arasındaki Żebbuġ evresine ait olduğunu belirtti. Bu dönem, Malta’nın en bilinen megalitik tapınaklarının inşasından önceye denk geliyor.

Kazı alanında en az sekiz mezardan oluşan tarih öncesi bir mezarlık bulunduğu düşünülüyor. Bu keşif, Malta tarihöncesinin erken evrelerine dair bugüne kadar elde edilen en önemli arkeolojik bulgulardan biri olarak değerlendiriliyor.

Malta Planning Authority, alanın korunması için Emergency Conservation Order (Acil Koruma Kararı) çıkardı. Böylece, bölgedeki arkeolojik kalıntıların zarar görmesinin önüne geçilmesi hedefleniyor.

Uzmanlar, yeni bulguların Malta’nın tarihöncesi topluluklarının yaşamı ve gömü gelenekleri hakkında önemli bilgiler sunabileceğini ifade ediyor. Araştırmaların tamamlanmasının ardından, bulunan eserlerin ve kalıntıların detaylı bilimsel incelemelere tabi tutulması bekleniyor.

Görsel: Xagħra’daki bilinen Neolitik mezar kompleksinden arşiv görüntüsü

The post Gozo’da 6 Bin Yıllık Mezarlık Keşfedildi: Ġgantija’dan Daha Eski appeared first on Malta Haber.

Şimdi de gökyüzünden yere inelim. Mesela bir Maltalının mutfağına. Diyelim ki misafirlere sofra kuruluyor, tencerenin kapağı kalkıyor, mis gibi kokuyor ev. Ev sahibi yemeği tabaklara koyarken hop, tabak elden kayıyor, yere düşüp parçalanıyor, her yer annesinin yaptığı kunserva salçasıyla pişmiş yemeğe bulanıyor.

Ya da gece yarısı biri su içmeye kalkıyor; uyku haliyle karanlıkta ayağını kapı eşiğine çarpıyor. Ve o an, düşünmeden, ağzından bir söz fırlıyor:

Ħaqq għat-Torok!

Kabaca, “Kahrolsun Türkler!”

Ne tabağı kıran Türk’tü ne de eşiği oraya koyan. Ortada Türk yok ama öfkenin gittiği adres, yüzyıllardır aynı: Türkler.

Bu sözü anlamak için önce Maltacanın en ağır bedduasına bakmak gerekiyor: Ħaqq Alla.

Ħaqq kelimesi Arapça kökenli; “hak”, “adalet” demek. Bizim dilimizdeki “hak” ile aynı kelime. Ħaqq Alla da sözlük anlamıyla “Allah’ın adaleti” gibi görünüyor.

2021’de dönemin Ulaştırma Bakanı Ian Borg, kameralar önünde tam bu sözü söylemek üzereyken lafı ortasında kesip düzeltti. Bugün Malta’nın Dışişleri Bakanı ve Başbakan Yardımcısı olan Borg’un o birkaç saniyesi, ülkede günlerce tartışıldı: Küfür mü, değil mi?

Mevzuyu akademi de ele aldı. Tarihçi Simon Mercieca, ifadenin “il-ħaqq ta’ Alla”, yani “Allah’ın adaleti” tamlamasının kısalmış hâli olduğunu, Maltacada da Arapçada olduğu gibi adalet dilemek için kullanıldığını savundu. Yani ona sorarsanız bu bir küfür değil.

Sokaktaki Maltalıya sorarsanız cevap net: Ħaqq Alla, Maltacanın en ağır, en yasak sözü. Söyleyeni günahkâr yapan cinsten.

Koyu Katolik bir toplum düşünün. Öfkelenmek normal, hani insani bir duygu. Ama öfkenin doğal adresi yasak: Tanrı, azizler, kutsal olan…

Peki nereye gidecek bu öfke? Bu dile bir paratoner lazım. Ve o da pek tabii, Türkler oluyor.

Ħaqq għat-Torok.

Tanrı’ya söylenemeyen, Türk’e çok rahat söyleniyor. Kutsala dokunmadan boşalıyor öfke. Kimse günaha girmiyor; çünkü Türk’e beddua etmek “günah sayılmıyor.”

Bir dilin küfür haritası, o toplumun neyi kutsal, kimi öteki saydığının haritasıdır aynı zamanda. Maltacanın haritasında kutsalın tam karşı kutbunda, beddua etmenin “serbest” olduğu bölgede, biz Türkler duruyoruz.

Hikâye burada bitmiyor çünkü dil yumuşamaya, değişmeye, yaşamaya devam ediyor.

Ħaqq għat-Torok’un yanında, bugün hâlâ duyabileceğiniz, neredeyse sevimli bir ünlem daha karşımıza çıkıyor:

Qattus it-Torok!

Kelimesi kelimesine: “Türklerin kedisi!”

‘Kedi mi?’ dediğinizi duyar gibiyim. Evet, kedi.

Malta’da geçmişte dinî değerlere yönelik küfür ve hakaretler son derece ciddi kabul ediliyordu. Bu yüzden insanlar bazı sakıncalı kelimeleri doğrudan söylemek yerine seslerini değiştirerek daha masum kelimelere dönüştürüyordu.

Örneğin “aziz” anlamına gelen qaddis kelimesi yerine, ona benzeyen qattus, yani “kedi” denmiş olabilir.

Fakat dikkat edin, Türkler yerinde duruyor. Kılık değiştiren kelime, Türk’ün yanındaki aziz.

Yani Tanrı’ya söylenemeyen Türk’e söyleniyor. Aziz de bir kedinin arkasına saklanıyor. Ne kutsal zedeleniyor ne de kimse günahkâr oluyor. Herkes kazançlı çıkıyor bu işten.

Kedi hariç belki.

İngilizcede God yerine gosh diyorlar. Küfürden hoşlanmam ama biz de en ayıp kelimeleri baş harfleriyle kısaltırız, aralarına noktalar koyarız. Dilbilimciler buna örtmeceli beddua diyor.

Qattus’un tam olarak hangi kelimenin yerine geçtiği karanlık. Böyle bir örtmece olduğunu söylemek mümkün ama gerisini bildiğimi iddia edersem yalan olur. Kelimeler yaşamaya devam ederken onları bir araya getiren hikâye ortadan kayboluveriyor bazen.

Maltacanın tarihî kelime hazinesini derleyen Kliem u Storja, bu iki ünlemin yan yana yaşadığını kaydediyor ve çarpıcı bir not düşüyor: Maltalıların Türklere duyduğu eski antipati, “belki farkında bile olmadan” bugün hâlâ bu sözlerde görünüyor.

Farkında bile olmadan… Bence bu yazı dizisinin en kısa özeti bu üç kelime.

Geçen yazıda bahsettiğim bebek vardı ya.

Hani vaftiz edilmemiş çocuğa għadha Tork, yani “hâlâ Türk” deniyordu ya…

Aquilina’nın kaydettiği atasözünün bir varyantı da tgħammed Tork biçiminde: “Bir Türk vaftiz edildi.” Yani güneşli yağmurda kimine göre bir Türk doğuyor, kimine göre bir Türk vaftiz edilip Türklükten çıkıyor.

Bütün bu ifadeleri yan yana dizeyim:

Doğan Türk.

Vaftiz edilen Türk.

Hâlâ Türk olan bebek.

Beddua edilen Türk.

Ve Türk’ün kedisi.

Hepsinde aynı mantık işliyor: “Türk”, belirli bir milletin adı olmaktan çıkmış; sınırın öbür tarafının adı olmuş. Kutsalın dışı, cemaatin dışı, öfkenin gidebileceği en uzak yer…

Biz de anlamadığımız şeye “Fransız kalıyoruz.” İnanmadığımızda “Anladıysam Arap olayım” diyoruz. Karışık işlere “Arap saçı” diyoruz. Kendi öfkemizi, kendi şaşkınlığımızı biz de başka milletlerin sırtına yüklemişiz yüzyıllar boyunca.

Geçen yazıda bahsetmiştim. Kimse bu yağmura kendi adını vermiyordu. Kimse bu öfkeye de kendi adını vermiyor.

Herkes en ağır sözünü, kendine en uzak saydığı kapıya bırakıyor.

Bu deyişlerin doğduğu yüzyıllarda o kapının ardında gerçek korkular vardı elbette. Korsan baskınları, kıyı köylerinden kaçırılan insanlar, esir pazarları, 1565’in hafızası… Ħaqq għat-Torok ilk söylendiğinde, muhtemelen gerçekten Türklere ediliyordu o beddua.

Bugün Malta’da ayağını sehpanın kenarına çarpıp qattus it-Torok diye söylenen biri, ne bir kadırga düşünüyor ne bir kuşatma. Tıpkı bizim “Fransız kaldım” derken Paris’i düşünmediğimiz gibi.

Beddua önce ünleme, sonra bir dil fosiline dönüşmüş.

Ve o fosilin içinde, dört yüz yıllık bir korkunun kalıbı duruyor; içi çoktan boşalmış, ama şekli hâlâ bizim şeklimiz.

Bu diziye başlarken Türklerin Malta dilinde bir zamana dönüştüğünü görmüştük: fi żmien it-Torok.

Sonra bir hava olayına dönüştüklerini: twieled Tork.

Bu yazıda ise bir ünleme dönüştüklerini gördük: ħaqq għat-Torok, qattus it-Torok.

Malta’nın hafızasında Türkler yalnızca takvimde ve gökyüzünde değil; kırılan tabakların, çarpılan ayak parmaklarının, elden kaçan otobüslerin yanı başında da bekliyor.

Bir dahaki sefere Malta’da birinin canı yandığında kulak kabartın.

Belki siz de duyarsınız.

Bir kedi, dört yüz yıldır bir öfkeyi sırtında taşıyor.

The post Malta’daki Türk İzleri: Ħaqq għat-Torok, Öfkenin İçindeki Türk appeared first on Malta Haber.

San Anton Garden’da başlatılan restorasyon, bakım ve koruma çalışmaları Malta hükümeti tarafından 3 milyon eurodan fazla bir yatırımla yürütülüyor. Çalışmaların amacı, ülkenin en prestijli bahçelerinden birinin tarihi ve çevresel mirasını gelecek nesillere aktarmak ve ziyaretçilere güvenli, kaliteli bir deneyim sunmak olarak açıklandı.

Çevre Bakanı Miriam Dalli, Attard Yerel Konseyi ve Project Green ekibiyle birlikte yaptığı saha ziyaretinde, projenin Malta’nın tarihi ve çevresel değerlerinin korunmasına yönelik kararlılığın bir göstergesi olduğunu belirtti. Bakan Dalli, San Anton Bahçeleri’nin ülkenin en önemli açık alanlarından biri olduğunu, bu projeyle özgün özelliklerinin korunacağını ve her yıl binlerce ziyaretçiye kaliteli bir ortam sunulmaya devam edileceğini vurguladı.

Bahçelerin tarihi 17. yüzyıla, San Anton Sarayı çevresinde kurulduğu döneme kadar uzanıyor. Zamanla Malta’nın simge açık alanlarından biri haline gelen bahçeler, olgun ağaçları, süs bitkileri, anıtları ve tarihi mimari öğeleriyle biliniyor. Bugün ise hem dinlenme hem de kültürel ve doğal miras açısından ulusal öneme sahip bir alan olarak öne çıkıyor.

Project Green Tasarım Başkanı Benjamin Vassallo, bahçelerdeki bakım, restorasyon ve koruma çalışmalarının farklı aşamalarda yürütüleceğini açıkladı. Her aşamada belirli bir alan üzerinde çalışılırken, bahçenin diğer bölümlerinin halka açık kalacağı belirtildi. Her bölüm tamamlandıkça yeniden ziyarete açılacak ve bir sonraki aşamaya geçilecek.

Çalışmalar kapsamında mevcut taş döşemelerin tek tek incelenerek kaldırıldığı, iyi durumda olanların numaralandırılıp yeniden kullanılacağı ifade edildi. Bu yöntemle bahçenin tarihi özgünlüğünün korunması amaçlanıyor. Hükümet, projenin hassasiyetle ve en yüksek koruma standartlarına uygun şekilde yürütüldüğünü bildirdi.

Restorasyon süreci, alanın hassas yapısı ve birinci derece koruma statüsü nedeniyle kapsamlı bir teknik değerlendirme sonrasında planlandı. Böylece, San Anton Bahçeleri’nin tarihi ve mimari değeri güvence altına alınırken, ziyaretçilerin de çalışmalar süresince bahçeden faydalanmaya devam edebileceği aktarıldı.

The post San Anton Garden’da 3 Milyon Euroluk Restorasyon Başladı appeared first on Malta Haber.