Kutlamalara, abartılı kahramanlık heykellerine ve yüzyıllardır Avrupa muhayyilesini süsleyen o görkemli resimlere bakınca, insanın aklına ister istemez o meşhur sinematografik efsane geliyor: “Kanuni Sultan Süleyman haremdeki kadınların mallarını taşıyan bir kalyonun şövalyeler tarafından ele geçirilmesine öfkelenir, bir kriz geçirir ve 40 bin kişilik devasa ordusunu, topu topu 500 şövalyenin savunduğu Malta’nın üzerine salar…”

Güzel hikâye. Sinemaya da yakışır. Ama Osmanlı mühimme defterleri ve tarihsel gerçekler o kadar hevesli değil.

Evet, ortada bir gemi meselesi vardı. 1564’te Hospitalier şövalyelerinin en namlı deniz akıncılarından biri olan Romegas, içinde saray çevresine ait malların ve önemli esirlerin bulunduğu büyük bir Osmanlı kalyonunu ele geçirmişti. Bu baskın İstanbul’da bardağı taşıran damlaydı ama sebebin tamamı değildi. Hazır duran dosyanın üstüne konmuş son derece kullanışlı bir kâğıttı sadece.

Çünkü Malta, Osmanlı yönetiminin gözünden bakıldığında romantik bir şövalye adası değil; Kuzey Afrika ile Doğu Akdeniz arasındaki deniz trafiğine, Müslüman hacılara ve tüccarlara yıllardır musallat olmuş silahlı bir ileri karakol, dev bir korsan üssüydü. Üstelik Osmanlı belgelerinin gösterdiği üzere, ani bir “öfke nöbetiyle” değil; barutundan peksimetine, top yuvarlağından atlısına kadar aylar öncesinden ince ince hesaplanmış bir devlet bürokrasisiyle yola çıkılmıştı.

Devasa ordunun o küçücük St. Elmo kalesi önünde haftalarca çakılıp kalmasına gelince… “40 bin Türk, 500 şövalyeye karşı” cümlesi tarih değil, tiyatrodur. Bir tarafta bütün Osmanlı kuvvetini sayıp öbür tarafta yalnızca şövalyeleri bırakırsanız, elbette ortaya böyle bir sahne çıkar. Sayılar Batı kaynaklarında bile tutmaz, savunmanın tamamı da 500 kişiden ibaret değildir. Asıl mesele, Osmanlı’nın yaptığı o meşhur “stratejik hata” hikayesinde gizlidir.

Bugün bile pek çok popüler tarih kitabı, Donanma Komutanı Piyale Paşa ile Kara Ordusu Serdarı Mustafa Paşa’nın inatlaşmasını ve ana kaleler dururken ufacık St. Elmo kalesine saldırılmasını ahmakça bir hata olarak anlatır. Oysa ortada denizciliğin dayattığı buz gibi bir mecburiyet vardı, üstelik bu mecburiyeti savunan da bizzat Piyale Paşa’ydı; Mustafa Paşa ise önce adanın içindeki savunmasız Mdina’ya yürüyüp St. Elmo’yu tamamen atlamayı öneriyordu, sonunda Piyale’nin ısrarına razı oldu. Koca ahşap donanma, açık ve güvensiz bir demir yerinde aylarca bekletilemezdi. Gemileri güvenli Marsamxett limanına sokmanın tek yolu, o limanın ağzını tutan St. Elmo’yu susturmaktı.

Karar askerî açıdan mantıksız değildi; faturası yanlış hesaplandı. Malta toprağı yumuşak değildi, yekpare kalker kayaydı. Kazmanın altında toprak değil kaya vardı; siper ve tahkimat için gerekli toprağı bulmak bile başlı başına bir işe dönüştü. Üç günde düşmesi beklenen o küçük burç, bir aydan fazla direndi. Bütün seferin takvimi o kayanın üzerinde bozuldu. Osmanlı denizciliğinin beyni, efsanevi Turgut Reis de St. Elmo önündeki siperlerde, bir gülle atışının savurduğu taş parçasıyla ağır yaralandı; birkaç gün sonra öldü.

Sonrası… Zaman. İkmal. Dizanteri. Kavurucu yaz sıcağı ve eylül başında Sicilya’dan gelen İspanyol destek kuvveti. Yıpranmış Osmanlı ordusu 8 Eylül’de kuşatmayı kaldırdı ve birkaç gün içinde adayı terk etti.

Bugün Malta sokaklarında kutlanan şey, işte bu çekilmedir. Avrupa’da bu zafer kısa sürede Osmanlı’nın durdurulabileceğinin büyük sembollerinden birine dönüştü. Sonraki yüzyıllarda dilden dile, fırçadan fırçaya büyütülerek devasa bir mitolojiye çevrildi.

Bütün bu anlatının sonunda “Osmanlı Akdeniz’de bitti” veya “çöküş başladı” gibi büyük laflar etmeye kalkarsanız, tarih orada hemen itiraz eder.

Ertesi yıl Piyale Paşa gidip Sakız Adası’nı aldı. Birkaç yıl sonra Kıbrıs fethedildi. Evet, 1571’de İnebahtı’da (Lepanto) Osmanlı donanması Malta’da yaşadığından çok daha ağır bir yenilgi aldı; filosunun büyük bölümü imha edildi veya ele geçirildi. Ama ertesi kış, tersaneler altı ay içinde 134 yeni gemi inşa etti; onarılan ve elde kalan gemilerle birlikte Osmanlı donanması ertesi sefer mevsiminde yeniden yüzlerce gemiyle denize çıktı. 1574’te Tunus kalıcı olarak İspanyollardan alındı.

Dolayısıyla 1565 Malta Kuşatması, Osmanlı deniz gücünün “bittiği gün” değildir. İmparatorluğun Akdeniz siyasetindeki hedeflerinden birinin sekteye uğramasıdır. Kötü yönetilmiş, faturası ağır, can sıkıcı, prestij sarsıcı ve çok pahalı bir başarısızlıktır. Fakat nihai bir son da değildir.

Malta alınamadı, doğru.

Ama Osmanlı da Akdeniz’den gitmedi.

Kaynakça
– Arnold Cassola, The 1565 Ottoman “Malta Campaign Register”, San Gwann: P.E.G., 1998.
– Arnold Cassola, The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans’s “La Maltea”, San Gwann: P.E.G., 1999.
– Francisco Balbi di Correggio, The Siege of Malta, 1565, çev. Ernle Bradford, Londra, 1965.
– Giacomo Bosio, Dell’istoria della sacra religione et ill.ma militia di San Giovanni Gierosolimitano, Roma: Stamperia Apostolica Vaticana, 1594.
– Kate Fleet, “How Important Was the Battle of Lepanto?”, History Today.
– “Ottoman Military and Naval Power in Comparative Perspective: Before and After Lepanto”, Turkish Journal of History (İstanbul Üniversitesi Yayınları).

The post 1565: Zaferin Öbür Yüzünden appeared first on Malta Haber.

Malta ile Osmanlı arasındaki ilişki, sandığımızdan çok daha derin bir iz bırakmış meğer; sadece kale duvarlarında, tarih kitaplarının sayfalarında değil, sıradan bir Maltalının günlük konuşmasında da.

1565 Büyük Kuşatması, Malta tarihinde öyle büyük bir kırılma yaratmış ki, halkın hafızasında kendi başına bir zaman birimine dönüşmüş. Bizim “Osmanlı zamanında” dediğimiz gibi, Maltalılar da bir şeyin ne kadar eski olduğunu anlatmak için hâlâ şöyle diyorlar:

Fi żmien it-Torok.

Yani: Türkler zamanında.

Bunu ilk okuduğumda içimden “dur, yanlış anladım herhalde” dedim. Sonra bir kere daha okudum. Sonra üçüncü kez. Fark ettim ki hiç yanlış anlamamışım; bu gerçekten de sıradan, günlük, hiç abartısız kullanılan bir kalıpmış.

Bir Maltalı için “çok eskiden” demek ile “Türkler zamanında” demek neredeyse eş anlamlı.

Düşünsenize: 1565’te Büyük Kuşatma yaşanmış, aradan dört buçuk asır geçmiş, ama o kuşatma halkın dilinde hâlâ zamanın kendisiyle özdeşleşmiş durumda. Bu ne demek biliyor musunuz?

Bu demek ki bir milletin hafızası bazen kitaplarda değil, gramerde saklanıyor.

Malta bunun en güzel ve en sessiz kanıtlarından biri. Kimse okula gidip “1565’i öğreneyim” demiyor; sadece dede ve nenelerinin “fi żmien it-Torok” dediğini duyarak büyüyor ve tarih ona kelimelerin arasından sızıyor.

Ama önemli bir farkla: bu ifade genellikle belirli bir yılı, belirli bir olayı işaret etmiyor. Daha çok, yaşlı bir Maltalının “çok eskiden, atalarımızın zamanında” derken kullandığı, bulanık ama derin bir zaman işareti bu.

Bu kalıbı ilk okuyup üzerine düşündüğümde babamı hatırladım. Hiç görmediğim dedemi anlatırken, bugün Karadağ’da kalan evlerini, toprak kaybıyla Anadolu’ya göçlerini anlatırken hep “Osmanlı zamanında…” diye başlardı.

Ya da çok kıymetli dostum Seyhan’ın bir şeyin ne kadar eski olduğunu anlatmak için “Nuh Nebi’den kalma” demesini hatırladım.

Aynı numara. Belirsiz, uzak, ama derin bir “çok eskiden” hissi.

Aynı işlevi görüyordu o cümleler: beni, tam olarak nerede olduğunu bilmediğim ama “çok eskiden” olduğunu bildiğim bir zamana götürüyordu. Meğer Akdeniz’in öbür ucunda, küçük bir adada, aynı dil oyunu hâlâ yaşıyormuş.

Yaşlı bir Maltalı bir hikâyeye başlarken de tam böyle bir kapı aralar:

Dan ġara fi żmien it-Torok…“Bu olay Türkler zamanında olmuş…”

Bu girişi duyunca dinleyici zaten bilir ki peşinden gelecek olan gerçek bir tarih değil; bir masal havası, bir “eskilerin dediğine göre” havası bu.

Çok köhne, eski moda bir şeyden söz ederken, Malta’da bugün bile bazı yaşlılar şöyle der:

“Dak minn żmien it-Torok.” “O, Türkler zamanından kalma.”

Eski püskü bir dolap, bir çekmecenin gıcırdayan menteşesi, artık çalışmayan bir radyo, modası geçmiş bir eşya… hepsi için gülümseyerek söylenebiliyor bu söz. Bizdeki “Nuh Nebi’den kalma” ya da “fi tarihinden kalma” gibi, aynı numara.

Sanırım beni en çok etkileyen de buydu.

Bir halkın adının, başka bir halkın dilinde zamanın kendisini anlatan bir ifadeye dönüşmesi…

Bu sadece tarih bilgisi değil.

Bu, hafızanın dile bıraktığı iz.

Tarih bazen kitaplarda kalıyor.

Yüzyıllar geçiyor; insanlar değişiyor, şehirler büyüyor, savaşlar unutuluyor.

Ama dil…

Dil çok daha inatçı.

Yine de bir ifade yaşamaya devam ediyor.

Belki de dillerin en güzel yanı bu.

Tarihin unuttuğu birçok şeyi sessizce taşımaya devam ediyorlar.

Bir kelime…

Bir deyim…

Bir şaka…

Ve bazen sadece iki kelime:

Fi żmien it-Torok.

Malta’daki Türk izlerini aramaya başlamamız için bundan daha güzel bir ilk durak olamazdı diye düşünüyorum.

Çünkü bazen en büyük izler taşların üzerinde değil, insanların fark etmeden kurduğu cümlelerin içinde saklı oluyor.

Malta, Osmanlı ile doğrudan ve yoğun temas kurmuş nadir Avrupa toplumlarından biri ve bu temasın izleri, sandığımızdan çok daha fazla yerde karşımıza çıkıyor: kelimelerde, deyimlerde, yer adlarında, halk hafızasının en ücra köşelerinde.

Biz “Lale Devri çocukları” olarak belki bu tür zaman kalıplarını unutmaya başladık. Kimse artık “Osmanlı zamanında” demiyor pek, ya da dediğinde bile bir nostalji şakası gibi söylüyor. Ama Malta’da hâlâ, bir masalın girişinde, bir şakanın içinde, “Türkler zamanı” yaşamaya devam ediyor.

The post Malta’daki Türk İzleri: Fi żmien it-Torok, “Türkler Zamanında” appeared first on Malta Haber.