Kutlamalara, abartılı kahramanlık heykellerine ve yüzyıllardır Avrupa muhayyilesini süsleyen o görkemli resimlere bakınca, insanın aklına ister istemez o meşhur sinematografik efsane geliyor: “Kanuni Sultan Süleyman haremdeki kadınların mallarını taşıyan bir kalyonun şövalyeler tarafından ele geçirilmesine öfkelenir, bir kriz geçirir ve 40 bin kişilik devasa ordusunu, topu topu 500 şövalyenin savunduğu Malta’nın üzerine salar…”

Güzel hikâye. Sinemaya da yakışır. Ama Osmanlı mühimme defterleri ve tarihsel gerçekler o kadar hevesli değil.

Evet, ortada bir gemi meselesi vardı. 1564’te Hospitalier şövalyelerinin en namlı deniz akıncılarından biri olan Romegas, içinde saray çevresine ait malların ve önemli esirlerin bulunduğu büyük bir Osmanlı kalyonunu ele geçirmişti. Bu baskın İstanbul’da bardağı taşıran damlaydı ama sebebin tamamı değildi. Hazır duran dosyanın üstüne konmuş son derece kullanışlı bir kâğıttı sadece.

Çünkü Malta, Osmanlı yönetiminin gözünden bakıldığında romantik bir şövalye adası değil; Kuzey Afrika ile Doğu Akdeniz arasındaki deniz trafiğine, Müslüman hacılara ve tüccarlara yıllardır musallat olmuş silahlı bir ileri karakol, dev bir korsan üssüydü. Üstelik Osmanlı belgelerinin gösterdiği üzere, ani bir “öfke nöbetiyle” değil; barutundan peksimetine, top yuvarlağından atlısına kadar aylar öncesinden ince ince hesaplanmış bir devlet bürokrasisiyle yola çıkılmıştı.

Devasa ordunun o küçücük St. Elmo kalesi önünde haftalarca çakılıp kalmasına gelince… “40 bin Türk, 500 şövalyeye karşı” cümlesi tarih değil, tiyatrodur. Bir tarafta bütün Osmanlı kuvvetini sayıp öbür tarafta yalnızca şövalyeleri bırakırsanız, elbette ortaya böyle bir sahne çıkar. Sayılar Batı kaynaklarında bile tutmaz, savunmanın tamamı da 500 kişiden ibaret değildir. Asıl mesele, Osmanlı’nın yaptığı o meşhur “stratejik hata” hikayesinde gizlidir.

Bugün bile pek çok popüler tarih kitabı, Donanma Komutanı Piyale Paşa ile Kara Ordusu Serdarı Mustafa Paşa’nın inatlaşmasını ve ana kaleler dururken ufacık St. Elmo kalesine saldırılmasını ahmakça bir hata olarak anlatır. Oysa ortada denizciliğin dayattığı buz gibi bir mecburiyet vardı, üstelik bu mecburiyeti savunan da bizzat Piyale Paşa’ydı; Mustafa Paşa ise önce adanın içindeki savunmasız Mdina’ya yürüyüp St. Elmo’yu tamamen atlamayı öneriyordu, sonunda Piyale’nin ısrarına razı oldu. Koca ahşap donanma, açık ve güvensiz bir demir yerinde aylarca bekletilemezdi. Gemileri güvenli Marsamxett limanına sokmanın tek yolu, o limanın ağzını tutan St. Elmo’yu susturmaktı.

Karar askerî açıdan mantıksız değildi; faturası yanlış hesaplandı. Malta toprağı yumuşak değildi, yekpare kalker kayaydı. Kazmanın altında toprak değil kaya vardı; siper ve tahkimat için gerekli toprağı bulmak bile başlı başına bir işe dönüştü. Üç günde düşmesi beklenen o küçük burç, bir aydan fazla direndi. Bütün seferin takvimi o kayanın üzerinde bozuldu. Osmanlı denizciliğinin beyni, efsanevi Turgut Reis de St. Elmo önündeki siperlerde, bir gülle atışının savurduğu taş parçasıyla ağır yaralandı; birkaç gün sonra öldü.

Sonrası… Zaman. İkmal. Dizanteri. Kavurucu yaz sıcağı ve eylül başında Sicilya’dan gelen İspanyol destek kuvveti. Yıpranmış Osmanlı ordusu 8 Eylül’de kuşatmayı kaldırdı ve birkaç gün içinde adayı terk etti.

Bugün Malta sokaklarında kutlanan şey, işte bu çekilmedir. Avrupa’da bu zafer kısa sürede Osmanlı’nın durdurulabileceğinin büyük sembollerinden birine dönüştü. Sonraki yüzyıllarda dilden dile, fırçadan fırçaya büyütülerek devasa bir mitolojiye çevrildi.

Bütün bu anlatının sonunda “Osmanlı Akdeniz’de bitti” veya “çöküş başladı” gibi büyük laflar etmeye kalkarsanız, tarih orada hemen itiraz eder.

Ertesi yıl Piyale Paşa gidip Sakız Adası’nı aldı. Birkaç yıl sonra Kıbrıs fethedildi. Evet, 1571’de İnebahtı’da (Lepanto) Osmanlı donanması Malta’da yaşadığından çok daha ağır bir yenilgi aldı; filosunun büyük bölümü imha edildi veya ele geçirildi. Ama ertesi kış, tersaneler altı ay içinde 134 yeni gemi inşa etti; onarılan ve elde kalan gemilerle birlikte Osmanlı donanması ertesi sefer mevsiminde yeniden yüzlerce gemiyle denize çıktı. 1574’te Tunus kalıcı olarak İspanyollardan alındı.

Dolayısıyla 1565 Malta Kuşatması, Osmanlı deniz gücünün “bittiği gün” değildir. İmparatorluğun Akdeniz siyasetindeki hedeflerinden birinin sekteye uğramasıdır. Kötü yönetilmiş, faturası ağır, can sıkıcı, prestij sarsıcı ve çok pahalı bir başarısızlıktır. Fakat nihai bir son da değildir.

Malta alınamadı, doğru.

Ama Osmanlı da Akdeniz’den gitmedi.

Kaynakça
– Arnold Cassola, The 1565 Ottoman “Malta Campaign Register”, San Gwann: P.E.G., 1998.
– Arnold Cassola, The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans’s “La Maltea”, San Gwann: P.E.G., 1999.
– Francisco Balbi di Correggio, The Siege of Malta, 1565, çev. Ernle Bradford, Londra, 1965.
– Giacomo Bosio, Dell’istoria della sacra religione et ill.ma militia di San Giovanni Gierosolimitano, Roma: Stamperia Apostolica Vaticana, 1594.
– Kate Fleet, “How Important Was the Battle of Lepanto?”, History Today.
– “Ottoman Military and Naval Power in Comparative Perspective: Before and After Lepanto”, Turkish Journal of History (İstanbul Üniversitesi Yayınları).

The post 1565: Zaferin Öbür Yüzünden appeared first on Malta Haber.

2021 yazında bende yeşermeye başlayan, üzerine çalışmak ve yazmak istediğim bir konu var: Malta’daki Türk İzleri.

Yıllar önce Malta’yla ilgili kitaplar almaya, okumaya başladım. Makaleler çevirdim. Eski haritalar buldum. Notlar aldım, taslaklar oluşturdum.

Fakat hiçbir zaman “hazır” hissetmedim. O ilk yazı bir türlü içime sinmedi. Sanki ne yazsam bir şey eksik kalıyordu.

Artık çok da sorgulamadan kendimi bu yolculuğun akışına bırakmaya karar verdim. Çünkü içimde iflah olmayan bir anlatma ve paylaşma isteği var.

Önümüzdeki eylül ayında Malta’daki 11. yılımı doldurmuş olacağım. Ben Malta’yı gerçekten çok seviyorum. Bunu burada yaşadığım için söylemiyorum; gerçekten yuvam gibi hissettiğim için söylüyorum.

Dört yüz yıllık bir Malta taş evinde yaşıyorum. Mahalle kültürünün hâlâ yaşadığı, olağanüstü iyilik ve güzellikte komşuların olduğu bir yerde… Ama mesele elbette sadece bundan ibaret değil.

Bu adanın tarihini, insanlarını, kültürünü, masallarını, dar sokaklarını, taş evlerini, deniz kokusunu ve yüzyıllardır katman katman biriken hafızasını seviyorum.

Belki de bu yüzden son yıllarda Malta’yla ilgili bulabildiğim kitapları okudum.

Okudukça çok şaşırdım.

Şaşırdıkça daha çok araştırdım.

Araştırdıkça yepyeni hikâyeler çıktı karşıma.

Ve anladım ki Malta’nın hikâyesini anlatırken, bir noktada mutlaka Türklerden de söz etmek gerekiyor.

Çünkü düşündüğümüzden çok daha fazla yerde karşımıza çıkıyorlar.

Hazır mısınız? Malta’nın hafızasında saklı Türk izlerini birlikte sürmeye, kelimelerin, hikâyelerin ve tarihin peşine düşmeye…

Bu yazı dizisinde yalnızca savaşlardan ya da Osmanlı tarihinden söz etmeyeceğiz.

Deyimleri, atasözlerini, bedduaları, benzetmeleri, lakapları ve halk deyişlerini inceleyeceğiz.

Masalları, efsaneleri, mitleri, fıkraları ve çocuk anlatılarını konuşacağız.

1565 Büyük Kuşatması başta olmak üzere Osmanlı–Malta ilişkilerine ve tarihî hadiselere değineceğiz.

Türk korsanlarını, esirleri, kürek mahkûmlarını, fidye kayıtlarını ve din değiştirme anlatılarını araştıracağız.

“Türk” adı taşıyan sokakları, koyları, mağaraları, burçları, evleri ve diğer yer adlarını birlikte keşfedeceğiz.

Kilise kayıtlarını, noter belgelerini, mahkeme kayıtlarını, şövalye arşivlerini ve eski gazeteleri karıştıracağız.

Yemekte, kıyafette, müzikte, denizcilikte ve gündelik hayatta Türklerle ilişkilendirilen unsurları ele alacağız.

Bazen doğrulanmış etimolojik kaynakların izinden gideceğiz, bazen de halk arasında anlatılan ancak belgelendirilemeyen rivayetlere kulak vereceğiz.

Malta’nın hafızasında Türklerin bıraktığı izleri birlikte arayacağız. Eminim çoğu zaman siz de en az benim kadar şaşıracaksınız. Çünkü itiraf etmeliyim ki ben de okurken, araştırırken ve yazarken hâlâ aynı heyecanı duyuyorum.

Bakalım bu yolculuk bize neler gösterecek… Bir sonraki yazıda buluşmak dileğiyle.

The post Malta’daki Türk İzleri: Yolculuk Başlıyor appeared first on Malta Haber.

Ortaylı’nın satırlarında Malta, tarih boyunca farklı medeniyetlerin kesiştiği bir durak olarak karşımıza çıkıyor: Fenikeliler, Romalılar, Araplar, Normanlar, şövalyeler ve Britanya dönemi… Bu uzun tarihsel katmanlar Ortaylı’ya göre adanın kimliğini şekillendiren temel unsur.

Malta’nın dili: Fenike kökleri

Kitapta dikkat çeken bölümlerden biri de Maltaca diline ilişkin değerlendirmeler. Ortaylı, Malta dilinin kökenlerinden söz ederken, Akdeniz’deki eski ticaret uygarlıklarına gönderme yaparak Maltaca için “Fenikece” ifadesini kullanıyor.

Modern dilbilim açısından Maltaca, Arapça kökenli bir Sami dili olarak kabul ediliyor ve özellikle Orta Çağ’da Sicilya Arapçasından geliştiği biliniyor. Ancak Ortaylı’nın vurgusu, Akdeniz’in eski Sami ticaret ağlarına uzanan kültürel sürekliliğe işaret ediyor. Fenikeliler, milattan önce birinci binyılda Malta’da koloniler kurmuş ve adayı Akdeniz ticaretinin önemli merkezlerinden biri haline getirmişti.

“Kadim kültür” vurgusu

Ortaylı’nın Malta’ya ilişkin en belirgin değerlendirmelerinden biri adayı “kadim bir kültür” olarak nitelemesi. Bu ifade, Malta’nın büyüklüğünden çok tarihsel yoğunluğuna dikkat çekiyor.

Bugün 500 bini biraz aşan nüfusu olan ülke;

• dünyanın en eski tapınaklarından bazılarına,

• Orta Çağ şövalyelerinin mimarisine,

• Osmanlı kuşatmalarının izlerine,

• İngiliz sömürge döneminin kurumlarına

aynı anda ev sahipliği yapan nadir yerlerden biri.

Ortaylı’ya göre Malta’nın asıl değeri de tam burada yatıyor: Akdeniz tarihinin küçük bir coğrafyada yoğunlaşmış hâli.

The post İlber Ortaylı’nın “Seyahatname”sinde Malta: “Kadim Bir Kültürün Adası” appeared first on Malta Haber.

Dijital Arşiv Tarama ile Ortaya Çıktı

Tarihçi Adrian Pirtea’nın, Aziz Katerina Manastırı’nda bulunan yüksek çözünürlüklü dijital el yazmalarını incelemesi sırasında tespit ettiği kronik, literatürde “Maronit Kroniği (713)” olarak adlandırılıyor. Hasar görmüş ve kısmen birbirine yapışmış sayfalardan oluşan 13. yüzyıla ait Arapça tercüme nüsha üzerinde yapılan analizler, metnin insanlık tarihini Hz. Âdem’den başlayarak MS 692–693 yıllarına kadar getirdiğini ortaya koydu.

Araştırmacılara göre bu kronik; erken İslam fetihleri döneminde bölgede yaşayan yerel Hristiyan toplulukların, yaşanan siyasi ve dini dönüşümleri nasıl anlamlandırdığını yansıtması açısından büyük önem taşıyor.

Yermük Savaşı ve Bizans’ın Çekilişi

Eserin dikkat çeken bölümlerinden biri, MS 636 yılında Bizans İmparatorluğu ile Arap orduları arasında gerçekleşen ve bölgenin kaderini belirleyen Yermük Savaşı’na ilişkin anlatımlar içeriyor. Kronik, İmparator Herakleios’un Suriye’den çekilişini ve Bizans’ın bölgedeki hâkimiyetini kaybedişini dönemin tanıklıklarıyla birlikte aktarıyor.

Metinde ayrıca şu başlıklar öne çıkıyor:

• MS 602–628 yılları arasındaki Bizans-Sasani savaşlarına dair detaylı tasvirler

• İslam’ın doğuşu ve Arap ordularının erken dönem fetihleri

• Bizans ve Arap dünyası arasındaki diplomatik ve askerî gerilimler

• Balkanlar, Sicilya ve Roma’daki siyasi gelişmelere ilişkin değerlendirmeler

• Suriyeli Hristiyan toplulukların Konstantinopolis ile teolojik kopuş süreçleri

Akdeniz Tarihini Yeniden Okumak Mümkün Olabilir

Pirtea’ya göre söz konusu kronik, 8. yüzyılda kaleme alınmış ve daha sonraki tarihçiler tarafından atıf yapılan ancak günümüze ulaşmayan kayıp bir kaynağın parçası olabilir. Bu yönüyle belge, yalnızca askerî olayları değil, Akdeniz havzasındaki sosyo-politik dönüşümü de anlamaya katkı sağlayabilecek nitelikte.

Avusturya Bilimler Akademisi araştırmacıları, metnin tam çevirisi ve kritik edisyonu üzerinde çalışmalarını sürdürüyor. Çalışmanın tamamlanmasıyla birlikte, İslam’ın ilk yüzyılına dair tarihsel anlatıların yeniden değerlendirilmesi ve erken Orta Çağ’a ilişkin mevcut bilgilerin güncellenmesi bekleniyor.

The post Sina Çölü’nden Çıkan 1300 Yıllık Tanıklık: Erken İslam Dönemine Işık Tutan Kayıp Kronik Bulundu appeared first on Malta Haber.