Birinci Dünya Savaşı bitti, Osmanlı İmparatorluğu’nun üzerine kara bir örtü serildi. Ama İngilizler işi sadece harita değiştirmekle bırakmadı; “En zeki, en çalışkan, en hareketli kim varsa – hop! – Malta’ya” dediler. Böylece, Osmanlı’nın paşaları, nazırları, gazetecileri ve fikir insanları, Akdeniz’in ortasındaki bu küçücük adada “misafirliğe” gönderildi. Elbette, giriş var; çıkış yok!

İngilizler Malta’yı öyle bir kale sanıyorlardı ki, sanki ada değil, dev bir kasatura! Adadaki gözetim İngiliz disipliniyle; tutuklular ise Türk sabrıyla sınanıyordu.

Malta’ya gönderilenler arasında kimler yok ki? Ziya Gökalp, Ali İhsan Paşa, Sait Halim Paşa, Şükrü Kaya, Arif Fevzi… Adeta dönemin “VIP konuk listesi.” İlk başta kamp koşulları fena değil; bir nevi İngiliz usulü disiplinli yatılı okul. Fakat firar söylentileri artınca, bu “okul” kısa sürede tel örgülerle çevrili, mektuplara bile sansür gelen gerçek bir hapishaneye dönüştü.

Bu arada, Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkmadan bir gün önce (18 Mayıs 1919) Bekirağa Bölüğü’ndeki dostlarını ziyaret etmesi de ayrı bir detay; tarih bazen en kritik mesajlarını kısa ziyaretlerde verir.

Firarın Kıvılcımları

Malta’da günler geçtikçe “kaçış” sohbetleri hızlanıyor. Gazeteci, Vatan gazetesinin sahibi Ahmet Emin Yalman, günlüklerinde eski Van Valisi Tahir Cevdet Bey’in kaçmak için sabırsızlandığını yazar. Kimi “ben burada daha fazla duramam” derken, kimi “ya gazetede bir şey olursa?” endişesinde.

Ve nihayet, Aralık 1920’de ilk firar gerçekleşiyor: Tahir Cevdet Bey ve Trabzonlu Kırzade Mustafa Bey, İngilizlerin gözünden kaçıp Malta’dan ayrılıyor. İngiliz valisi hemen Londra’ya telgraf çekiyor, tabii cevabın tonu “Bunu da mı kaçırdık?” şeklinde.

Ama asıl heyecan, 1921 yazında başlıyor.

Eylül 1921’de, Sakarya’dan zafer haberleri Malta’ya ulaşıyor; umut yeniden filizleniyor. O sırada İstanbul’da, eski İttihatçı çevreler hummalı bir çalışma içinde. Kara Kemal ve ekibi kaçış planını incelikle hazırlıyor, Basri Bey ise “lojistik sorumlusu” olarak sürecin başında. Finans? Onu da İttihatçılar organize ediyor.

Ve o gece… 5 Eylül 1921, Malta açıklarına Tricotti adında bir İtalyan kaçakçı teknesi yanaşıyor. Güvenliğin gevşediği bir anı kollayan 16 kişi, bir anda nöbetçilerin gözünden sıyrılıp sahile iniyor ve tekneye biniyorlar. O gece ne alarm çalıyor, ne kovalamaca yaşanıyor. Firarı sadece, rahmetli Atilla İlhan’ın tabiriyle,  “kör bir kayıkçı gördüyor.” Tricotti, İngiliz devriyelerini atlatıp adadan çıkıyor ve 7 Eylül sabahı İtalya kıyılarına varıyor.

Kaçış haberi İngilizlere ulaşınca adada küçük çaplı bir deprem yaşanıyor. Bütün kamp düzeni değişiyor, kalan tutuklular tel örgülerle çevrili Polverista Kampı’na taşınıyor. Mektuplar, ziyaretler yasaklanıyor. İngilizler, “Malta’dan kaçılmaz” iddiasının test edildiğini acı şekilde anlıyor.

Kaçaklar önce Roma’da Cami Bey’e ulaşıyor, ardından sahte kimlikler ve tren biletleriyle Almanya’ya geçiyor. Ali İhsan Paşa, Avrupa’da oyalanmadan Anadolu’ya gidiyor. Diğerleri ise Milli Mücadele’nin galip geleceği günleri bekleyerek Avrupa’da düşük profilde kalıyor.

Kaçanların çoğu Cumhuriyet’in inşasında kritik roller üstleniyor. Şükrü Kaya uzun yıllar bakanlık yapıyor, Arif Fevzi Bey Meclis’te ve Lozan’da görev alıyor, Macit Bey Ankara’ya katılıyor. Yani Malta firarileri, “firari” sıfatından “devlet adamlığı”na adeta yeniden  terfi ediyor.

Malta’dan Büyük Firar, sadece bir kaçış öyküsü değil; çaresizliğin ortasında umudun,  “imkânsız” denilen şeyin bir gecede nasıl mümkün olduğunu gösteren tarihi bir ders.

Ve evet… İngilizler Malta’dan kaçılmaz diyordu. Ama şu çılgın Türkler, tarih kitaplarına sessiz bir not düştüler:

Aslında bu kaçışın hikâyesi Milli Mücadele sonrası bir gazetede tefrika halinde de yayımlandı. Maalesef arşivlerde alelacele yaptığım taramada o yazı dizisine ulaşamadım; ama okurlara sözüm olsun, bulur bulmaz Malta Haber’imizin arşivine bu güzide hatıratı da ekleyeceğiz.

Hacc Bayramı denince aklıma, hep Yunus Emre’nin şu dizeleri gelir:

Yunus Emre der hoca,

Gerekse var bin hacca

Hepsinden de iyice

Bir gönüle girmektir.

Şükre sayandır ki Malta’da bu son bayramda pek çok kamu kurumunun tebrik mesajları birbiri ardına sosyal medyada paylaşıldı. Transport Malta bunun bir adım daha ötesine giderek bayram namazı saatlerinde olası trafik sıkışıklığını engellemek adına bir de servis hizmeti başlattı.

Malta’da Müslüman nüfusun hızla artması bir vakıa. Bundan sekiz yıl önce Paola Camii imamı El Sadi Beyefendi Malta’da 30 bin Müslüman olduğunu beyan etmişti. Resmi rakamlar elbette ki bunun altında. Resmi rakamlara bakıldığında bu rakamın yüzde 1-2 civarında olduğu söylenebilir. Elbette mühim olanın nicelik değil, nitelik olduğuna bir kez daha vurgu yaparak.

Hepimizin hatıralarında, dimağlarında görkemli sahneleri ile yeri olan 1976 yapımı Çağrı filmi Malta’ya nispeten yakın coğrafyalarda Libya ve Fas’ta çekilmişti.

Çağrı filmi denilince benim aklıma ilk gelen sahnelerden biri, Ezan-ı Muhammediye’ye karar verilen o sahnedir. Mescid-i Nebevi inşa edilmiş, bizzat Resulullah tuğla taşıyarak, duvar örerek mescidin inşaatında çalışmıştır. Her şey bittiği, peygamberimiz ve kıymetli arkadaşları soluklandığı esnada ibadete nasıl çağrılacağı konusu gündeme gelir; davul, can sesi öneriler arasındadır. Davul sesi “kan koktuğu”, can sesi ise “hristiyanlara ait olduğu” için, insan sesinde karar kılınır. Tüm gözler artık güzel sesli, Habeşli Bilal’dedir.

Çağrı filminin ilk sahnelerinde İslam’ı kabul ettiği için “efendilerinin” işkencelerine maruz kalan “siyahi köle Bilal”; İslam’ın bayrağı olmuştur. İslam öncesinde hakir görülen, aşağılanan “siyahi bir köle” İslam’ın en önemli fonksiyonlarından birini üstlenecek ve yeşermekte olan İslam cemaatini her gün, günde beş kez olmak üzere namaza çağıracaktır. İşte, tam da bu sebeple tıpkı Ali Şeriati’nin dediği gibi “Zenci Bilal’in kalbinin fethi tüm Endülüs kıyılarının fethinden çok daha önemlidir”

Peki neden Hz. Bilal? Doğrusunu Allah bilir ancak sesinin güzelliğinin bu seçimde belirleyici olduğu neredeyse tüm kaynaklarda yer alıyor. Hatta öyle ki Habeşliler Şın harfini kullanmadıklarından Hz. Bilal’in ezan okurken Eşhedu yerine eshedu dediği, bunu şikayet eden ashaba karşı Rasulullah (s.a.v.)in, Bilal’in sın’ı, Allah katında şın’dan hayırlıdır dediği rivayet edilir.

Bayram ile ilgili aldığımız güzel haberlerin hemen ardından, bir arkadaşım Facebook’taki bir kent sakinleri grubunda denk geldiği şikayeti paylaştığında bütün bunları düşünmeye başladım. San Gwann Residents isimli grupta bir sakin, sabah 5.30 sularında mikrofonla birinin şarkı söylediğini ve çok rahatsız olduklarını belirtmiş. Tabii ki şikayette bulunan kişi bu günün kurban bayramı olduğunu, okunanın da, muhtemelen, ya Ezan ya da namazın bir parçası olarak Kur’an-ı Kerim’den bir ayet olduğunu bilmiyor. Her gönderide olduğu gibi haklı bulanlar, karşı çıkanlar ve iki arada bir derede kalanların mesajları ile mesaj zinciri epey ilgi görmüş. Sağduyulu olanlar çeşitlilik namına bir günlük müsamaha gösterilebileceğini belirtirken, en şeditleri “mikrofon ve ses sistemlerinizi de alın gidin” modundaydılar.

Elbette çeşitlilikten, farklılıklardan yana olanlar olduğu gibi; farklı olanın mevcudiyetine dahi tahammül edemeyenler de olacaktır. Benim bu yazı ile naçizane vurgulamak istediğim yabancı bir memlekette, özgürce ibadet imkanı sunulan, hatta kolluğu ile, resmi kurumları ile lojistiğinden, tebrikleşmesine kadar husnu kabul gösterilen günlerde bizim de üzerimize düşen hususların altını çizmek. Sabah çok erken saatte başlayan ibadetimizde mümkün mertebe mikrofon kullanmamak, kullanmak zorunda isek de en düşük desibel ile kifayet etmek, “sevdirip nefret ettirmemek”.

Benzer duygulara Paola Camii’nde kılınan Cuma namazı çıkışlarında da kapılıyorum. Zira namaz çıkışı neredeyse tüm cemaat yaya geçişlerini düzenleyen trafik ışıklarına aldırış etmeksizin, trafiği engelleyecek şekilde yola çıkıyorlar. Elbette bu nevi davranışlar birlikte yaşama kültürünü, müsamaha iklimini temelinden dinamitliyor.

Batıda fevkalade bir ilgiye mazhar olan Mevlana Celaleddin Rumi Hazretleri’nin Mesnevi isimli eserindeki bir hikaye ile  yazıyı sonlandirmak isterim. Dilerim bu hikaye tüm okurlarımızı konu üzerinde düşünmeye zevk eder, sorumluluğumuzu bizlere bir kere daha hatırlatır:

“Çirkin sesli müezzinin gayri muslim diyarınca ezan okuması ve bir gayrimüslimin ona hediye vermesi”

Pek çirkin sesli bir müezzin vardı. Gayrimüslim memleketinde ezan okurdu. Ona, her ne kadar “Bu çirkin sesle ezan mi okunur” dedilerse de aldırış etmedi. İnat etti, ezan okumaya devam etti.

Halk umumi bir kargaşalıktan, fitne çıkmasından korkarken eline bir kat elbise ile gayrimüslim cikageldi. Eski bir dost gibi gayrimüslim, müezzine elbise ile beraber mum ve helva da hediye getirmişti. Müezzini soruyordu “Nerede o müezzin? Onun ezanı ve sesi insanın huzurunu arttırıyor”

Bu kişiye ahali “kendine gel!” dedi. “O çirkin sesten insana huzur mu gelir?”

Hediye getiren gayri müslim, başladı anlatmaya:

“Benim pek güzel, pek meziyetli bir kızım var. Çoktan beri müslüman olmak istiyordu. Bunda din kardeşi ona öğüt verdi, fakat müslüman olma sevdası başından gitmedi. Gönlüne iman sevgisi öyle bir yerleşmiş, öyle bir artmıştı. Kizimdan sanki buhurdan tutuyor, ben de tuten bu buhurdan da od ağacı misali yanmakta idim.” Kızım zaman zaman müslüman olmak için gayret sarf ettikçe ben dert ve azap içinde kalıyor, işkence çekiyordum. Ne yapacağımı ne edeceğimi bilemiyordum. Elimde hiç çare yoktu. Nihayet bu müezzin ezan okumaya başladı; onun sesi duyulunca kızım:

“Bu çirkin ses nedir?” diye sordu. “Ne de kötü ses! Kulağıma geldi beni mahvetti! Ömrümde bu kadar çirkin bir ses hiç duymadım!”

Kız kardeşi “Bu ezan sesidir. Bu müslüman adetidir; bu sesle müslümanlar ibadete çağrılır”

Kızım, hemşiresinin söylediklerine inanmadı. Bir başkasına sordu. O da “Evet, öyledir” deyince kızım inandı. İnandı, içindeki iman sarsıldı, üzüldü, beti benzi sarardı. Böylece o müslümanlıktan soğudu. O müslümanlıktan kurtuldu; ben de işkenceden ve azaptan kurtuldum. Müezzinin çirkin sesinden huzura ve rahata kavuşmamın sebebi bu. Hediye getirdim, teşekkür etmek isterim. O müezzin nerede?”

Müezzini görünce “Lütfen şu hediyeyi kabul et. Beni dertten, elemden, üzüntüden kurtardın, benim elimi tuttun. Bana öyle bir ihsanda, öyle bir lütufta bulundun ki ölünceye kadar beni kendine kul köle ettin. Mal, mülk sahibi olsaydım, çok zengin servet sahibi olsaydım ezan sesi çıkan ağzını altınla doldururdum”.

Yeni bildirilen ve yürürlüğe giren “Dijital Göçebeler için Oturum İzni” programı ile alakalı olarak kafanızda oluşabilecek tüm soruları gidereceğini düşündüğümüz, detayları içeren bir yazı hazırladık. Yazımızın içeriğinde kimlerin faydalanabileceğinden, başvuru adımlarına kadar bir çok bilgiyi bulacaksınız.

Aşağıdaki haber de dikkatinizi çekebilir: İlk Dijital Göçebe: Levent Çoban – Söyleşi

Malta Adası, oyun şirketleri için bir merkez haline geldiğinden bu yana, yıllardır genç dijital gurbetçilerin ilgisini çekiyor. Geleneksel işyerleri bile eğlence ve oyunları içeren yeni bir kurumsal kültürü benimserken, çalışma merkezleri ve masaların bulunduğu ortak çalışma alanları serbest çalışanların ağ oluşturma, toplantılar ve topluluk yaşamı için başvurduğu yerler haline geldi.

Güneş, deniz, kum ve açık hava yaşamı – ülkemiz, ideal bir uzaktan çalışma üssü olmak için gereken tüm malzemelere sahiptir.

Sağlam internet altyapısı, Akdeniz’in ortasındaki konumu, çoklu kültürü ile dünyanın her yerinden büyük bir göçmen topluluğuna ev sahipliği yapıyor.

Göçebeler, yeni başlayanlar ve girişimciler için mükemmel bir destek sistemi var ve bir dizi Devlet kurumu danışmanlık ve destek hizmetleri sunuyor.

Göçebe Oturma İzni

Göçebe Oturma İzni, sahiplerinin Malta’da yasal olarak ikamet ederken başka bir ülkede mevcut istihdamlarını sürdürmelerini sağlar.

İzin, telekomünikasyon iyon teknolojilerini kullanarak uzaktan ve konumdan bağımsız olarak çalışabilen kişilere açıktır.

Oturma Malta’nın Göçebe Oturma İzni, normalde (ancak zorunlu olmamakla birlikte) Malta’ya seyahat etmek için Vize gerektirebilecek üçüncü ülkelerden gelen kişilere açıktır.

Göçebe Oturma İzni bir yıl için verilir ve başvuru üzerine Malta’da Oturma İzni’nin takdirine bağlı olarak, başvuru sahibi belirlenen uygunluk kriterlerini karşılamaya devam ettiği sürece yenilenebilir. Bir yıldan az kalmak isteyen adaylara, kaldıkları süre boyunca Ulusal Vize verilecektir.

Göçebe İkamet İzni Başvuru Sahiplerinin Aile Bireylerine İlişkin Politika

Söz konusu poliçe aşağıdaki özellikleri içermektedir:

1) Aile üyelerinin tanımı

2) Asıl başvuru sahibinin uygunluğu

3) Başvuru prosedürü

4) Talep üzerine kararlar

5) İstihdama erişim

6) İzinlerin Yenilenmesi

Her başvuran için ayrı ayrı 300 Euro ödenmesi gereken programla ilgili politika başvuran ve aile bireyleri ile ilgili olarak şöyle:

1) Aile Üyelerinin Tanımı

Bu politikanın amaçları doğrultusunda, aile üyeleri şu şekilde tanımlanır:

(i) asıl başvuru sahibinin “eşi”;

(ii) ana başvuru sahibinin veya başvuru sırasında on sekiz (18) yaşından küçük olan eşinin evlat edinilmiş çocuğu da dahil olmak üzere çocuğu;

(iii) Evlat edinilmiş çocuk da dahil olmak üzere asıl başvuru sahibinin veya eşinin başvuru sırasında on sekiz (18) yaşından büyük, evli olmayan ve bunu Ajansı tatmin edecek şekilde kanıtlayan çocuğu, başvuru sırasında esas olarak asıl başvuru sahibine bağımlıdır;

2) Asıl Başvuru Sahibinin Uygunluğu

Asıl Başvuru Sahipleri, telekomünikasyon teknolojilerini kullanarak lokasyondan bağımsız olarak çalışabilen üçüncü ülke vatandaşı olduğunu kanıtlamalıdır.

Ayrıca, başvuru sahipleri aşağıdaki üç kategoriden herhangi birine uyduğunu kanıtlamalıdır:

(i) yabancı bir ülkede kayıtlı bir işveren için çalışmak ve bu işverenle bir iş sözleşmeniz varsa;

(ii) yabancı bir ülkede kayıtlı ve ortağı/hissedarı olduğunuz bir şirket için ticari faaliyette bulunmak;

veya

(iii) ağırlıklı olarak işyeri yabancı bir ülkede bulunan ve sözleşmeli olduğunuz müşterilere serbest veya danışmanlık hizmetleri sunmak.

Hak kazanmak için, belirtilen koşullara ek olarak, başvuru sahiplerinin aylık 2.700 Euro brüt vergi geliri eşiğine ulaşmaları gerekir. Buna ek olarak, her aile üyesi için (uygulanabildiğinde), başvuru sahibi ayrıca Ulusal İstatistik Ofisi tarafından belirlenen ortalama maaşın aylık gelirine ek olarak yüzde 20’sini de dikkate almalıdır.

Bununla birlikte, politika aşağıdakiler için geçerli değildir:

(i) AB’de serbest dolaşımı olan üçüncü ülke vatandaşları da dahil olmak üzere Avrupa Birliği vatandaşları ve aile üyeleri;

(ii) Mülteciler, ikincil koruma verilen kişiler veya Malta’daki veya Avrupa Birliği/AEA/İsviçre Konfederasyonu’nun diğer herhangi bir ülkesindeki uluslararası yükümlülükler tarafından sağlanan diğer herhangi bir koruma veya statü.

Başvuru sahipleri ayrıca:

a- geçerli bir seyahat belgesine sahip olmalı;

b- Malta’da tüm riskleri kapsayan sağlık sigortasına sahip olmalı;

c- geçerli bir mülk kiralama veya satın alma sözleşmesine sahip olmalı; ve

d- geçmiş doğrulama kontrolünden geçmiş olmalı.

Uygunluk kanıtına ek olarak vize ve benzeri izinlerin alınması için standart kurallar ve prosedürler geçerlidir.

3) Başvuru Prosedürü

Başvuru sahipleri, başvuruları ile birlikte veya halihazırda bir Göçebe Oturma İzni veya Vizesi sahibi olsalar dahi aile fert(ler)i için başvuruda bulunabilirler.

Kontrol listesinde belirtilen başvuru formları ve destekleyici belgeler, nomad.residencymalta@gov.mt adresinden e-posta ile gönderilebilir.

Aile üyelerine verilen izinlerin/vizelerin süresi Asıl Başvuru Sahibinin süresine bağlıdır.

4) Talep Kararları

İkamet Malta Ajansı, Başvurunun sunulmasından itibaren 30 gün içinde Ana Başvuru Sahibi tarafından sunulan talep hakkındaki kararı iletecektir.

Söz konusu süre içinde doğrulamaların sonuçlandırılmasının imkansız olduğu durumlarda Asıl Başvuru Sahibine yazılı olarak bilgi verilir. 12 yaşından büyük adayların yaptığı başvurular, Polis Göçmen Bürosu tarafından incelenir.

Aile üyesinin kamu güvenliğine veya kamu düzenine tehdit oluşturduğunun tespiti halinde başvuru reddedilecektir.

5) İstihdama erişim

Bu yönergeler kapsamında aile üyelerine verilen oturma izinleri, onlara Malta’da otomatik olarak çalışma hakkı vermez. Malta’da çalışmak isteyen söz konusu üçüncü ülke vatandaşları, Jobsplus’a çalışma izni başvurusunda bulunmalıdır.

6) İznin Yenilenmesi

Bu kılavuza göre aile üyelerine verilen izinler ancak koşulların devam etmesi halinde yenilenir.

Göçebe İkamet İzni bir yıl süreyle verilir ve süre sonunda belirlenen uygunluk kriterlerini başvuru sahibi hala karşılıyorsa, Residency Malta Agency’nin takdirine kalmış bir şekilde yenilenebilmektedir.

Bir yıldan az kalmak isteyen adaylara, kalış sürelerinin amacına bağlı olarak 91 gün – 180 gün geçerli Ulusal Vize verilecektir.

Residency Malta’nın websitesinde yazmayan kısımları da soru olarak Parlamento Sekreteri Sn. Alex Muscat’a sorduk ve kendisinin yönlendirmesiyle Residency Malta CEO’su Sn. Charles Mizzi sorularımızı yanıtladı.

• Başvuru sahiplerinin banka hesaplarında bir miktar para olması gerekiyor mu?

Sunulan banka ekstresinde asgari bakiye tutulması şartı aranmaz, ancak maaş geliri dahil en az 3 ay boyunca finansal hareketler göstermesi gerekir.

• Başvuru sahipleri sözleşmelerinde maaş detaylarını göstermek zorunda mı?

Kazanılan maaş iş sözleşmesinde açıkça belirtilmelidir.

• Hangi kurumdan başvurulacak? Konsolosluklardan mı veya Idendity Malta’dan mı?

Göçebe Oturma İzni için başvurular, Malta’da Oturma İzni Ajansına (Residency Malta Agency) çevrimiçi olarak yapılacaktır. Onay durumunda, bir Türk Vatandaşından hızlı bir hizmet için Premium Hizmeti kullanarak Ulusal Vize almak için Identity Malta’daki Merkezi Vize Birimi (Central Visa Unit) ile iletişime geçmesi istenecektir.

• Halihazırda Malta’da yaşayan kişiler, uzaktan çalışmayı kabul eden başka bir yurt dışı şirketi bularak bu programa başvurabilecekler mi? Onlara uzun dönem oturma izni verecek misiniz? Halihazırda Malta’dalar, şu anda Malta şirketi ile çalışıyorlar, başka bir ülkede bulunan uzak merkezli şirketle daha iyi bir çalışma seçeneği bulurlarsa, onlara oturma izni vermeye devam edecek misiniz?

Başvuru sahipleri, Malta’da yasal olarak kalırken bile Göçebe Oturma İzni için başvurabilirler. Göçebe Oturma İznine sahip bir Göçebe İşçinin beklentileri, Uzun Süreli Oturma İzni almak değil, yurtdışında kayıtlı bir şirkette bir süre çalışırken Malta’da ikamet edebilmektir. Başvuru sahibinin talebi üzerine iznin yenilenmesi Kurumun inisiyatifindedir.

• Başvurular ne zaman başlayacak? Değerlendirmek ve sonuçlandırmak ne kadar sürer?

Başvurular halihazırda Residency Malta Agency tarafından kabul edilmektedir. Başvuru süreci 30 iş gününü geçmeyecektir.

Bu programdan yararlanan ilk Türk veri bilimcilerinden biri olan Levent Çoban ile bir araya geldik. Kıdemli Veri Bilimcisi ve Danışman olarak görev yapan Çoban, Malta’daki deneyimlerini ve dijital göçebe yaşam tarzının avantajlarını bizlerle paylaşacak.

1. Öncelikle sizi, Levent Çoban’ı, kısaca tanıyabilir miyiz?

Tabii ki, memnuniyetle. Ben Levent, Türkiye’de doğdum ve büyüdüm. İTÜ’de Matematik Mühendisliği eğitimimi tamamladıktan sonra veri biliminde uzmanlaştım. Kariyerime Türkiye’de başladım ve uzun yıllar boyunca özellikle finans, teknoloji ve sigortacılık sektörlerinde veri bilimi projelerinde görev aldım. Şu anda kıdemli bir veri bilimci ve danışman olarak uzaktan çalışıyorum. Veri analitiği, makine öğrenimi ve yapay zeka çözümleriyle şirketlerin veriye dayalı stratejiler geliştirmelerine yardımcı oluyorum. Geçen yıl, uzaktan çalışma olanaklarını genişletmek ve yeni bir kültürde yaşamak amacıyla Malta’ya taşındım. Bu sayede dijital göçebe yaşam tarzına adım atmış oldum.

2. Malta’nın Dijital Göçebe Vizesi programını nasıl duydunuz ve başvuru süreciniz nasıl ilerledi?

Tüm dünyada etkisini gösteren pandemiyle birlikte uzaktan çalışmanın daha yaygın hale geldiği bu dönemde, özellikle Avrupa’da dijital göçebe yaşam tarzına uygun fırsatlar arıyordum. Malta’nın Dijital Göçebe Vizesi programını ilk olarak meslektaşlarım ve uluslararası iş ağlarım sayesinde duydum ve bu program dikkatimi çekti.

Başvuru sürecim oldukça düzenliydi. İhtiyaç duyulan tüm bilgiler ve başvuru adımları programın resmi internet sayfasında mevcuttu. Öncelikle vize için gerekli belgeleri topladım: niyet mektubu, geçerli bir pasaport, uzaktan çalıştığımı kanıtlayan belgeler, finansal yeterlilik, kapsamlı bir sağlık sigortası ve Malta’da geçerli bir konaklama yeri. Başvuruyu online olarak tamamladım ve süreç genel olarak hızlı ve şeffaf ilerledi. Başvurunun ön onaylanması birkaç hafta sürdü ve Malta’ya taşınmam oldukça sorunsuz gerçekleşti. Malta’ya giriş vizesi, kalıcı konaklama yerinin bulunması ve kişiye özel sağlık sigortasının yaptırılması gibi süreçler göz önünde bulundurulduğunda, toplamda 2-3 aylık bir süreçten bahsedebiliriz. Ek belge talepleri ve bunların onaylanması süreci tahmin edilenden daha uzun bir hale dönüştürebilir. Bu noktada biraz sabırlı olmak ve motivasyonunuzu kaybetmemek önemli. Residency Malta Agency’nin sağladığı destek ve bilgi kaynakları, bu süreçte büyük bir yardım sağladı.

3. Malta’yı tercih etmenizin ana sebepleri nelerdi? Diğer Avrupa ülkelerindeki benzer programlarla karşılaştırdığınızda Malta’nın hangi yönleri öne çıkıyor?

Malta’yı tercih etmemin birkaç temel sebebi var. İlk olarak, Akdeniz iklimi ve adanın sunduğu doğal güzellikler benim için oldukça çekiciydi. Deniz kenarında, ılıman bir iklimde yaşamak, hem ruhsal hem de fiziksel olarak bana iyi gelecekti. Bunun yanı sıra, Malta’nın tarihi ve kültürel zenginliği, çeşitli toplulukları bir araya getiren kozmopolit yapısı ve İngilizcenin yaygın olarak konuşulması büyük avantajlar sağlıyordu.

Diğer Avrupa ülkelerindeki benzer programlarla kıyasladığımda, Malta’nın öne çıkan özelliklerinden biri başvuru sürecinin tamamen online ve şeffaf bir şekilde ilerlemesiydi. Ayrıca, yaşam maliyetleri birçok Batı Avrupa ülkesine göre daha uygunken, vergi sistemi de göçebeler için cazip bir yapıya sahip. Dijital göçebelere yönelik topluluk ve etkinliklerin gelişmiş olması ve Malta’nın Türkiye’ye mesafe olarak yakın olması ve bu programın aile üyelerini de kapsıyor olması önemli bir faktördü. Tüm bu unsurlar, Malta’yı benim için ideal bir seçenek haline getirdi.

4. Malta’da bir veri bilimcisi olarak çalışmanın avantajları ve zorlukları nelerdir?

Malta’da bir veri bilimcisi olarak çalışmanın birkaç önemli avantajı ve zorluğu var. Avantajlar açısından, Malta, dijital göçebe toplulukları ve uluslararası çalışan profesyoneller için oldukça destekleyici bir ortam sunuyor. İnternet altyapısı iyi ve uzaktan çalışmaya uygun birçok modern kafe ve ortak çalışma alanı mevcut. Akdeniz’in sıcak iklimi ve dinlendirici yaşam tarzı, iş-yaşam dengesini korumayı kolaylaştırıyor. Ayrıca, Avrupa’nın finans ve teknoloji alanındaki bazı büyük firmalarının burada operasyonları bulunuyor, bu da uluslararası işbirliği ve projelere katılma fırsatı sunuyor.

Öte yandan, zorluklardan bahsetmek gerekirse, Malta’nın küçük bir ülke olması nedeniyle yerel iş fırsatları ve sektör çeşitliliği bazı büyük Avrupa ülkelerine göre sınırlı kalabilir. Veri bilimi alanında, özellikle ileri düzey yapay zeka projeleri için uzmanlık toplulukları ya da konferanslar daha nadir olabilir. Ancak, uzaktan çalışma olanakları bu açığı büyük ölçüde kapatıyor. Genel olarak, bu zorlukları uluslararası bağlantılar kurarak ve çevrim içi kaynakları kullanarak aşmak mümkün.

5. Malta’daki yaşam maliyetleri ve iş-yaşam dengesi hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Malta’daki yaşam maliyetleri, Avrupa’nın diğer büyük şehirleriyle karşılaştırıldığında genellikle daha makul, ancak bu durum yaşam tarzınıza ve konumunuza göre değişebilir. Özellikle başkent Valletta ve Sliema gibi popüler bölgelerde kira ve genel yaşam maliyetleri daha yüksek olabiliyor. Bununla birlikte, daha kırsal ve turistik olmayan bölgelerde daha uygun maliyetlerle yaşamak mümkün. Market alışverişi ve restoran fiyatları, diğer Avrupa ülkelerine kıyasla orta düzeyde, ancak ithal ürünlerin ve bazı hizmetlerin maliyeti biraz daha yüksek olabilir.

İş-yaşam dengesi konusunda ise Malta gerçekten öne çıkıyor. Adanın rahat yaşam tarzı, işten sonra denize gitmek, sahil boyunca yürüyüş yapmak veya tarihi bölgeleri keşfetmek gibi aktiviteleri günlük rutinin bir parçası haline getirmeyi kolaylaştırıyor. Hafta sonları ve tatillerde keşfedilecek pek çok ada içi ve ada dışı etkinlik mevcut. Ayrıca, insanların genellikle sıcak ve misafirperver olması sosyal hayata katılımı artırıyor. Bu denge, genel refahımı artırdı ve stres seviyemi düşürdü, bu da verimliliğime olumlu yansıdı.

6. Malta’nın teknoloji altyapısı ve internet bağlantısı uzaktan çalışma için yeterli mi?

Evet, Malta’nın teknoloji altyapısı ve internet bağlantısı uzaktan çalışma için genellikle yeterli ve tatmin edici. Ülke, Avrupa’da telekomünikasyon altyapısını modernize etmeye ve güncel tutmaya önem veren bir yapıya sahip. Hızlı ve stabil internet bağlantıları, hem mobil veri hem de sabit hatlar üzerinden sağlanıyor. Çoğu bölgede fiber optik internet hizmetleri mevcut ve internet hızı, birçok Avrupa ülkesinin standartlarını karşılıyor. Genel olarak, adadaki teknoloji altyapısı benim gibi uzaktan çalışan bir veri bilimcisi için yeterince iyi ve profesyonel ihtiyaçları karşılayacak seviyede.

7. Malta’daki dijital göçebe topluluğu hakkında bilgi verebilir misiniz? Networking imkanları nasıl?

Malta’daki dijital göçebe topluluğu oldukça canlı ve çeşitli. Adanın stratejik konumu, farklı ülkelerden gelen uzaktan çalışanları, girişimcileri ve yaratıcı profesyonelleri kendine çekiyor. Bu da güçlü ve destekleyici bir dijital göçebe ekosistemi oluşmasını sağlıyor. Malta’da düzenlenen networking etkinlikleri, ortak çalışma alanlarındaki tanışma günleri ve teknoloji odaklı buluşmalar gibi aktiviteler, topluluğa katılmayı ve profesyonel ağınızı genişletmeyi kolaylaştırıyor.

Adadaki ortak çalışma alanları ve kafe kültürü, benzer fikirde insanlarla tanışmak için harika fırsatlar sunuyor. Malta’da yaşayan dijital göçebeler genellikle sosyal ve paylaşımcı; bu da işbirlikleri ve ortak projeler için zemin hazırlıyor. Sosyal medya grupları ve online platformlar da etkinlikleri ve haberleri takip etmek için etkili araçlar. Topluluğun bir parçası olmak, hem profesyonel olarak ilham verici bağlantılar kurmayı hem de yeni dostluklar edinmeyi mümkün kılıyor. Özetle, Malta’daki dijital göçebe ağı, uzaktan çalışanlar için güçlü bir destek sistemini ve iş fırsatlarını beraberinde getiriyor.

8. Türkiye’den Malta’ya taşınma sürecinde karşılaştığınız en büyük zorluklar nelerdi?

Türkiye’den Malta’ya taşınma sürecinde karşılaştığım en büyük zorluklardan biri, taşınma sürecinin lojistik ve bürokratik yönleriydi. Yeni bir ülkeye yerleşmek, özellikle oturma izni ve vize başvuru süreçleri gibi konular için hazırlıklı olmayı gerektiriyor. Belgelerin hazırlanması, noter tasdikleri ve gerekli tüm evrakları toplamak biraz zaman aldı, ancak Malta’nın Dijital Göçebe Vizesi süreci oldukça açık ve net adımlar içeriyordu, bu da süreci kolaylaştırdı.

Bir diğer zorluk, Malta’daki konut piyasasıyla ilgiliydi. Özellikle popüler bölgelerde konut bulmak ve kiraların uygun fiyatlı seçeneklerini değerlendirmek zor olabiliyor. Bu nedenle taşınmadan önce araştırma yapmak ve potansiyel kiralama opsiyonlarını önceden belirlemek önemliydi. Ayrıca, taşınma sonrası adaptasyon sürecinde yeni bir kültüre alışmak ve yerel topluma entegre olmak zaman aldı. Ancak, İngilizce’nin yaygın olarak konuşulması ve yerel halkın genel misafirperverliği, bu süreci büyük ölçüde kolaylaştırdı.

9. Malta’da yaşarken Schengen bölgesinde seyahat etme imkanlarından nasıl faydalanıyorsunuz?

Malta, AB ve Schengen Bölgesi’nde yer aldığı için vize süresi boyunca Schengen ülkelerinde serbestçe seyahat etmek mümkün. Avrupa’daki ülkeler arasındaki mesafelerin yakın olması ve uygun uçuş seçeneklerinin bulunması, seyahat planlarını daha kolay ve erişilebilir hale getiriyor. Bu durum, kısa hafta sonu gezileri veya iş seyahatleri için büyük bir avantaj sağlıyor.

Bu süreçte ailecek 12 farklı Avrupa ülkesini görme ve keşfetme fırsatı yakaladık. Hem seyahat etmek hem de profesyonel çalışma hayatıma ara vermeden bunu gerçekleştirmek harika bir duygu ve deneyim oldu. Mesleki olarak birçok farklı etkinliğe katılmak ve organizasyonlarda yer almak için vizesiz seyahat fırsatından yararlandım.

10. Malta’nın kültürü ve yaşam tarzına adapte olmakta zorlandınız mı?

Malta’nın kültürü ve yaşam tarzına adapte olmakta başlangıçta bazı zorluklar yaşadım; ancak genel olarak bu süreç benim için olumlu ve öğretici oldu. Malta, tarihi ve kültürel zenginlikleriyle dolu bir yer ve çok çeşitli etnik kökenlere sahip bir toplum. Bu çeşitlilik, zamanla alıştığım ve keyif aldığım bir sosyal ortam yaratıyor. Ancak, başlangıçta yerel geleneklere ve alışkanlıklara alışmak zaman aldı. Örneğin, Malta’da sosyal yaşam genellikle daha rahat ve samimi bir ortamda geçiyor; bu, bazen Türkiye’deki sosyal normlardan farklılık gösterebiliyor.

Malta’nın yaşam tarzı, yavaş ve huzurlu bir tempoda ilerliyor; bu da Türkiye’deki hızlı yaşam tarzından uzaklaşmak anlamına geliyordu. İlk başta bu yavaşlık beni biraz endişelendirmişti, ama zamanla bunu bir avantaj olarak görmeye başladım. Stres seviyemi düşürdü ve hayatın tadını çıkarmayı öğrendim.

Dil açısından herhangi bir zorluk yaşamadım; Malta’lılar İngilizce’yi kendi ana dilleri gibi konuşuyor. Yerel halkın misafirperverliği ve yardımseverliği, bu adapte olma sürecinde önemli bir rol oynadı. Genel olarak, Malta’nın kültürü ve yaşam tarzı benim için yeni bir deneyim oldu ve bu süreç, kişisel gelişimime de katkıda bulundu.

11. Dijital göçebe olmayı düşünen diğer Türk profesyonellere tavsiyeleriniz nelerdir?

Öncelikle, araştırma yapmak çok önemli. Gidilecek ülke ve kültür hakkında detaylı bilgi edinmek, yaşamak istediğiniz yerin iklimi, yaşam maliyetleri, yerel yasalar ve iş olanakları gibi konuları kapsar. Bu, daha bilinçli bir karar vermenizi sağlar.

Ayrıca, finansal planlama da dikkate alınması gereken bir diğer faktördür. Uzun vadeli bir taşınma planınız varsa, finansal durumunuzu gözden geçirip bütçe oluşturmak iyi bir fikir. Kira, günlük yaşam giderleri ve beklenmedik masraflar için önceden hazırlıklı olmak önemlidir.

Bir diğer önemli nokta ise, esneklik ve açıklık. Yeni bir kültüre ve yaşam tarzına alışmak zaman alabilir. Esnek olmak ve yeni deneyimlere açık olmak, bu süreci daha kolay hale getirir. Farklı bakış açıları ve deneyimler, hem kişisel hem de profesyonel gelişiminize katkıda bulunacaktır.

Son olarak, dijital becerilerinizi geliştirmek oldukça önemlidir. Uzaktan çalışma dünyası hızla değişiyor; bu nedenle dijital becerilerinizi sürekli güncel tutmak ve yeni teknolojileri öğrenmek, rekabet avantajı sağlar. Bu adımları göz önünde bulundurarak, yeni bir ülkede yaşama deneyiminizi daha verimli hale getirebilirsiniz.

12. Malta’daki vergi avantajları hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Malta’daki vergi avantajları, özellikle dijital göçebeler ve uluslararası profesyoneller için oldukça cazip. Öncelikle, Malta’nın vergi sistemi, yabancı gelirler üzerinden düşük vergi oranları sunmasıyla dikkat çekiyor. Dijital göçebeler olarak gelirinizi Malta dışından elde ettiğiniz için bu gelir üzerinden vergi ödemiyorsunuz. Bu durum, uzaktan çalışan profesyoneller için önemli bir avantaj sağlıyor.

Ayrıca, Malta’nın şirket kurma süreci de oldukça kolay ve hızlı. Şirket sahipleri, belirli bir gelire kadar düşük oranlarda vergi ödemekle birlikte, vergi iadesi sisteminden de yararlanabiliyor. Yani, Malta’da kurulu bir şirket aracılığıyla çalışıyorsanız, vergi yükümlülüklerinizi azaltma imkânına sahip olabilirsiniz.

Özetle, Malta’daki vergi avantajları, hem kişisel hem de kurumsal düzeyde önemli tasarruf fırsatları sunuyor. Ancak, bu avantajlardan faydalanmak için doğru danışmanlık almak ve yasal gereklilikleri göz önünde bulundurmak kritik. Bu nedenle, bu alanda uzman bir danışmanla çalışmak, vergi planlaması açısından oldukça faydalı olabilir.

13. Gelecekte Malta’da kalıcı olarak yerleşmeyi düşünüyor musunuz yoksa başka ülkelere gitmeyi planlıyor musunuz?

Malta’da kalıcı olarak yerleşmeyi düşünme konusunda oldukça kararsızım. Adanın sunduğu doğal güzellikler, sosyal yaşam ve dijital göçebe topluluğu, burada kalmayı çekici kılıyor. Ancak, uzun vadede farklı ülkeleri de keşfetmek istiyorum. Özellikle Avrupa’nın diğer ülkelerini ve farklı kültürlerini deneyimlemek benim için ilginç. Ancak, Malta’daki yaşamı ve avantajları göz önünde bulundurursam, burada kalmak da bir seçenek olarak aklımda. Uzaktan çalışmanın sağladığı esneklik, yeni yerler keşfetmeme olanak tanıyor.

Sonuç olarak, şu anda Malta’da kalmayı düşünüyorum, ancak bu süreç içinde yeni fırsatlar ve deneyimler ortaya çıkarsa, başka ülkelere de yönelmeyi değerlendirebilirim. Hayatımın bu döneminde ne olacağını göreceğiz, ama Malta, kesinlikle kalbimde özel bir yer edindi.

101 kere maaşallah, Cumhuriyet’imizin nice yılları olsun.

Büyükelçilik sosyal medya hesabından paylaşılan fotoğraflara baktığımızda 72 milletten insanın katıldığı bu etkinliğe, basının da davet edildiği görülüyor. Tabii bir istisna var, Malta’da 2020 yılından bu yana Türkçe yayın yapan ilk ve tek gazete Malta Haber.

Malta Haber, Malta Başkabakanlığı’na bağlı Enformasyon biriminin 2020 yılından bu yana akredite ettiği, Türkçe yayın yapan bir gazete. Bunu büyükelçi de, elçilik çalışanları da gayetle iyi biliyor. Bundan daha da önemlisi Malta Haber, buradaki vatandaşlarımızın takip ettiği, teveccüh gösterdiği bir gazete.

Fakat söz konusu kişisel garezimizse, gerisi teferruattır diyerek ellerindeki bütün imkanlarla Türkçe bir sesi Malta’da boğma telaşına düşmüşler.

Üstelik bunu Malta gibi milli mücadele açısından çok önemli bir yer tutan ülkede yapmakta beis görmüyorlar. Milli mücadele anadolu topraklarında kanla, terle kazanılmaya çalışılırken, Malta sürgünündeki Türk aydın ve siyasetçileri de milli mücadele ve sonrasındaki tartışmaların önemli gündemlerinden, aktörlerindendi.

Milli mücadele sonrası başbakan olacak Fethi Okyar, gazeteci Süleyman Nazif, Türkçülük fikriyatının ve Türkçe’nin en önemli fikir adamlarından Ziya Gökalp ve daha nicesi.

Ziya Gökalp Malta sürgünü günlerinde dahi konferanslarına Malta’da devam etmiş, Türkçe ve Türkiyat sevdasından vazgeçmemişti. Süleyman Nazif en güzel Türkçe şiirleriyle hem Malta sürgününde yaralarına merhem olmuş, ülkeye dönüşünde de yazmaya, üretmeye devam etmişti.

Ayrıntıları sayın büyükelçi kendisine okuması için verdiğim Malta Sürgünleri isimli kitapta bulabilir. Benim kendisine verdiğim kitaba da itimat etmiyorsa eski bir hariciyeci olan Bilal Şimşir’in aynı isimli kitabından da okuyabilir, tercih kendisinin.

Heyhat ki bugünün atanmışları şahsi garezleri sebebiyle gözlerini karartıp Türkçe bir gazeteyi, Cumhuriyet bayramı gibi birleştirici olması bir günde görmezden gelip, ihmal edebiliyor. Üstelik Türkiye’de toplumsal barış, diyalog konuşulurken.

Dürüst olmak gerekirse ben sayın büyükelçinin bu tavrını çok görmüyorum. Herkesin kendine yakışanı yapacağı aşikar.

Bu yazıyı okuyorsa kendisine bütün bunlardan daha önemli bir şey arzedeyim. Zira geçen haftalarda yayınladığımız yazıyı önce beğenip, sonra beğenisini geri çektiğinden hareketle gözucuyla da olsa okuyacağını tahmin ediyorum.

Hiçbir zulüm ilelebet payidar olmaz, gah hukuk karşısında, gah bir gün nasip olursa vicdanınızla başbaşa kaldığınızda bugün müracaat ettiğiniz bu sakil yollar en çok sizi utandıracaktır.

Bütün bunları yazmaktan başka elimizden ne gelir?..

Sayın büyükelçiye çocuklarına ve torunların anlatacağı bir anı olarak, herkesin davet edildiği bir günde Türkçe yayın yapan bir gazeteyi şahsi tavrı nedeniyle davet etmemesinin hicabı ile başbaşa bırakıyoruz. Hem de Cumhuriyet’in kutlandığı bir günde.

Sanırım bu yazının hasılası olarak bu yeter.

Marsa’daki Türk şehitliğimiz işte o günlerden yadigar. Malta kuşatması sırasında Malta topraklarında şehit düşen askerlerimizin ebedi istirahatgahı.

Bu kıymetli yapının planları arasında, 1970’lere kadar mescid olarak kullanılan bir de oda var. Hemen yanındaki diğer oda ise gasilhane. Bu iki odanın arasındaki duvarda Tekvir Suresi’nden bazı ayetler yer alıyor.

Büyükelçi Erdeniz Şen bu mescidin tekrar ihya edilmesi konusunu gündeme getirip, bunun da Malta’daki bir sivil toplum örgütü eliyle yapılabileceğini belirttiğinde bendeniz ve bu işe gönül veren birkaç arkadaş derhal bir dilekçe yazıp Valetta Büyükelçiliği’ne sunduk.

Dilekçede talep edilen iki önceliğimiz vardı, Malta’ya, burada yaşayan vatandaşlarımızın dini ihtiyaçları için bir görevli tayin edilmesi; görevli ihtiyacının da hem İngilizce bilen hem de insan ilişkileri iyi olan bir kadro tarafından karşılanması.

Nitekim o yılın ramazan ayında Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından görevlendirilen Edip Akyol görevli olarak Malta’da misafirimiz oldu. Malta’daki bir başka vatandaşımızın garajında ramazan ayı boyunca teravih namazları eda edildi.

Bundan birkaç ay önce, yaz aylarının başlangıcında nihayet Din İşleri Koordinatörü sıfatıyla bir görevlinin tayin edildiğini duyduk. Dilekçemize resmi bir dönüş yapılmadı maalesef, imzacılar dışındaki başka kaynaklardan, sohbetler ortasında hepimizi şaşırtan ayrıntılar olarak işittik bu haberleri.

İki talebimizi arz etmiştik demiştim ya, öyle uygun görülmüş olacak ki tayin edilen kadroda ne İngilizce şartı, ne de insan ilişkileri dikkate alınmıştı. Din İşleri Koordinatörü olarak tayin edilen görevliden geldiği ilk günkü ziyareti, Malta yolculuğundan bir gün önceki telefonu dışında hiçbir haber alamadık.

İlk günkü ziyaretlerinde Malta Haber’de kendileri hakkında bir haber, hatta söyleşi yapıp, okurlarımıza duyurma teklifimize de din görevlisi beyefendi sükut ile karşıladı. Takip eden günlerde de aynı şekilde mukabele etti. Öyle ya, insan ilişkileri iyi olan birini talep etmiştik.

Malta’ya yapılan her ziyareti fotoğraflarla duyuran büyükelçilik dahi iki satır olsun bir bilgi notu yayınlanmamıştı. Bu gelişmenin kârlı işletmelerin patron ziyaretleri kadar önemli olmadığı düşünülmüş olsa gerek.

Yine bendeniz dahil dilekçe imzacılarının olduğu hiç kimsenin bilgilendirilmediği bu gelişmeyi büyükelçilik, birkaç gün öncesinden yaptığı Cuma namazı duyurusu ile taçlandırdı. Bunun dışında ne büyükelçilik, ne de ramazan aylarında kurulan WhatsApp gruplarına dahil edilen din görevlisinin kendisi hiçbir duyuru, “hoşbulduk” mesajı yayınlamaya maalesef tenezzül etmediler.

Tıpkı ülkemizde olduğu gibi, yurtdışında da, öyle zannediyorum ki gönülleri mamur etmeden eser mamur etmek geçer akçe sayılıyor. Yıl sonunda büyük bir kıvanç ile hazırlayacakları faaliyet raporları için bu kadarı kâfi olur elbet; gökkubede, gönüllerde hoş bir sada bırakmak kimin umurunda?

Geçtiğimiz kurban bayramında vatandaşların bir araya geldikleri bayram namazı için bütün vatandaşların ortak haklarının olduğu halıların verilmemesi zaten bu işteki samimiyetin ilk işaret fişeği idi.

Elbette devletlileri, emir komuta zincirindeki astları vatandaşlarla bu nevi iletişimi bir tarz-ı siyaset olarak benimseyebilirler.

Kaleminden başka dayanacak hiçbir şeyi olmayan bizler iletişimde şeffaflık ilkesine, kamu kaynaklarının tasarrufu konusunda eşitlik ilkesine halel getiren bu uygulamaları yazmaktan imtina etmeyeceğiz.

İnsani iletişime en yakın, kesintisiz, araya girip hızlıca soru sorup yorum katabileceğiniz diyaloglar da GPT4o modeliyle kurulabiliyor. OpenAI’ın açıkladığı başarım testi sonuçlarına göre GPT4o yaklaşık 250 milisaniyede yanıt dönebiliyor. Bu biz insanlar arasındaki iletişimde yaşanan gecikme süresine en yakın oran. Demolar, GPT4o’un bir “game changer” olacağının ispati niteliğinde. GPT4o’yu geometri sorusu çözen bir özel öğretmen olarak bile görüyoruz.

13 Mayıs Pazartesi günü Türkiye saati ile 21.00 sularında genel izleyici kitlesi ekranları başında Kızıl Goncalar’ın Cüneyd’inin izhar ettiği kerametleri izlerken; teknoloji ve yapay zeka meraklıları aynı saatlerde dünyaca ünlü yapay zeka şirketi OpenAI’ın lansmanında, tıpkı birkaç gün önce Reuters’un “arama motoru yayınlayacaklar iddiasına verdiği cevapta OpenAI CEO’su Sam Altman’ın belirttiği gibi “sihir gibi bir şey” izlediler.

Şirketin San Francisco ofisinde bir talk show tadında gerçekleşen lansmanda, baş teknoloji sorumlusu, Arnavutluk asıllı Mira Murati ve ekibi yapay zekanın “sihir gibi” yeni kerametlerini, dünyanın her yerinden ağzı açık bir şekilde ekranları başına mıhlanmış seyirciler için birbiri ardına sıraladılar.

Bahar Güncellenmesi (Spring Update) adıyla duyurulan lansman bir bahar temizliği misali tüm soru işaretlerini, dedikoduları sildi süpürdü. Mira Murati’nin ve OpenAI’dan iki araştırmacının katıldığı sunumda tüm demolar ekranın sol üst köşesine iliştirilmiş “Live” ibaresi ile yapıldı.

Bunun aslında hususi bir anlamı var, OpenAI son modelini, GPT 4’ü, bundan yaklaşık 14 ay önce Mart 2023’de duyurmuştu. GPT 4’ün hemen akabinde Google’ın duyurduğu Gemini modeli nefesleri kesen örneklerle GPT 4’ü gölgede bıraksa da, çok geçmeden Google’ın paylaştığı demo görüntülerinin bir prodüksiyon ürünü olduğu iddiaları dolaşmaya başladı. Ekranın sol köşesinde izleyicilere göz kırpan “Live” ibaresi bir nevi bu yaşanan hadiseye bir göndermeydi.

Sadece bu kadar da değil, Mira Murati izleyicilerden gelen simültane tercüme(anında çeviri) demo talebine de bizzat İtalyanca konuşarak eşlik etti.

OpenAI’ın Bahar Güncellemesi’nde mevcut ürün ve servislerde yapılacak güncellemelere ek olarak GPT4o adı verilen yeni modelin tanıtımı da yapıldı. OpenAI’ın yeni amiral gemisi olarak duyurduğu GPT4o, bugüne dek başarım testlerinde üst sıralardaki yerini koruyan GPT4’den iki kat daha hızlı ve yüzde 50 daha ucuz olacak bir çoklu model.

GPT4’ün yanına iliştirilen “O” harfi de aslında çok yönlü, her şey anlamına gelen Omni kelimesine işaret ediyor. Bu yeni model, tıpkı selefi GPT4 gibi, metin, ses ve görsel işleyip, yanıt verebiliyor.

Sadece bu kadar da değil, GTP4o ile birlikte telsiz telefonlardan aşina olduğumuz half duplex, bas konuş, tarzı bir iletişim yerine; insani iletişime en yakın, kesintisiz, araya girip hızlıca soru sorup yorum katabileceğiniz diyaloglar da GPT4o modeliyle kurulabiliyor. OpenAI’ın açıkladığı başarım testi sonuçlarına göre GPT4o yaklaşık 250 milisaniyede yanıt dönebiliyor. Bu biz insanlar arasındaki iletişimde yaşanan gecikme süresine en yakın oran.Dolayısıyla lansmanı izleyen pek çok Twitter kullanıcısının belirttiği gibi, bir metin yazarı ile yapay zekanın aşkını konu edinen “Her” filminin gerçek olabileceğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

Şirketin yeni amiral gemisi olarak lanse ettiği GPT4o modelinin iki önemli özelliği daha var: Windows ve MacOS işletim sistemleri için duyurulan masaüstü ChatGPT uygulaması. Bu uygulamayı GPT4o’nun yeteneklerini parlatan, kullanıcı ile yapay zeka arasındaki işbirliğini kolaylaştıran enstrümanlar olarak düşünebiliriz. Masaüstü ve güncellenen mobil uygulama sayesinde GPT modeliyle ekranınızı paylaşabilecek, sesli olarak iletişim kurabileceksiniz.

GPT4o modeli ilerleyen günlerde, belirli limitler dahilinde ücretsiz olarak kullanıcılara sunulacak. Hem lansman esnasında, hem de OpenAI şirketinin yeni model duyurusunda yer alan demolar, GPT4o’un bir “game changer” olacağının ispatı niteliğinde.

Nitekim Khan Academy’nin kurucusu Salman Khan’ın oğlu ile birlikte yaptığı demoda GPT4o’yu bir özel öğretmen rolünde görüyoruz. Khan’ın oğlunun bir kağıt üzerinde çözmeye çalıştığı geometri sorusuna GPT4o sorularıyla yön verip, belki birkaç gün önce izlesek çevrimiçi bir özel ders seansı olabileceğini düşüneceğimiz bir deneyimi bizlerle sunuyor.

OpenAI’ın yayınladığı videolarda en dikkat çeken husus sesli tur rehberlerinin, ve hatta belki de turist rehberlerinin yerini alacak özelliklerin tanıtım videoları oldu. BeMyEye ile OpenAI’ın işbirliğini vurgulayan başka bir video ise, telefon kamerasından çevredeki olan biteni izleyerek sesli talimatlar veren GPT4o modelinin engelli kişiler için sosyal yaşamdaki erişilebilirlik imkânlarını attıracağına dair umutlarımızı pekiştiriyor.

“Sihir gibi bir şey” olarak günler öncesinden spoiler’ı verilen bu etkinliği izleyen herkesin sorduğu bir soru, cevaplanmayı bekliyor.

Kullanıcılara sunulacak model de bu kadar hızlı mı olacak, yoksa bu demo gününe özel, çalışılmş bir senaryo mu? Bunu tabii ki bilmek imkânsız, ama lansman sonunda Murati’nin Nvdia’ya demoları mümkün kılan yüksek performanslı GPU’ları vererek destek oldukları için yaptığı teşekkür, hız konusunda emin olmak için biraz daha beklemek gerektiğini gösteriyor.

Kaynak: Serbestiyet

Pandeminin ilk günleriydi; her an bomba etkisi yaratacak bir vaka haberi Malta’dan da bekleniyordu. Kiminle konuşsanız gözlerinde, sesinde bir gerginlik. Allah muhafaza, olur da malûm virüs bulaşırsa Malta’da tedavi edilir miyiz, bize bakarlar mı, bir küçük hastane bu kadar insana yeter mi sorularını herkesin önce kafasının içinde döndürüp dolaştırıp kendine, sonra da kötüyü çağırmamak adına tutabildiği kadarıyla içinde tutup, bir yolunu bulursa kısık sesle karşısındakine sorabildiği günlerdi.

O günlerde gücümüzün yettiği yegane şey, dil bariyeri nedeniyle haberlere ulaşamayan gerek kimi ada sakinleri, gerekse de ahvalimizi merak eden ülkemizdeki sevdiklerimizle burada olan bitenleri paylaşmaktı. Her hizmet gibi, halka olan bu hizmet de canımıza minnetti tabii. Kendi lügatimize göre “mikro habercilik” olarak adlandırdığımız haber özetleri paylaşma fikrimiz, gün geldi yayın kuşakları, binlerce takipçisi olan “yerel bir gazete”ye dönüştü. Bugün Malta Haber’in binlerce takipçisi var.

Malta Haber deyince benim gözümde İstanbul’un Haydarpaşa Garı canlanıyor. Edebiyatın da sinemanın da pek çok seçkin örneğinde İstanbul’a ilk gelenleri bilge ve vakur duruşu ile Haydarpaşa Garı karşılar malumunuz. Bizler için de, bu süreç boyunca tanığı olduğumuz hikayelerden cesaretle söyleyebileceğimiz, Malta Haber’in bir nevi Malta’nın Haydarpaşa Garı olduğu. Bir farkla, Haydarpaşa Garı İstanbul’a gelenleri karşılar idi, Malta Haber ise hem Malta’nın Türkçe konuşan yeni sakinlerini, hem de bu insanların kendilerinin ahvalini merak eden sevdiklerini karşılıyor. Hem de pek çoğunu henüz Malta’ya gelmeden karşılıyor. Önemli bir farkla tabii, Haydarpaşa Garı gibi vakur ve heybetli değil; mütevazi imkânları olan, gönüllülerin ayakta tuttuğu küçük bir gazete.

Malta Haber’in esin kaynağı o kadar çok ki, İstanbul’daki bir Rum gazetesi olan, 300 okurlu Apoyevmatini gazetesinden tutun da, Malta’daki iki yıllık esaret hayatında Felsefe’den Sosyoloji’ye kadar pek çok konferans vermiş; sürgün günlerinde dil ile düşünmeyi, dili ile paylaşmayı ihmal etmemiş Ziya Gökalp’e kadar seçin seçebildiğinizce.

Seveni de var, hâkir göreni de, bütün bunlara rağmen Türkçe dilbayrağını Malta burçlarında dalgalandıran Malta Haber iyi ki var.

Malta Haber için geç kalmış bir doğumgünü yazısı olarak bu yazıyı bize bu hizmeti lutfeden yüce yaradana şükürden acziyetimle bitirmek isterim.

Gücümüz yettiğince ülkemizden uzakta bizi burada bir araya getiren, tüm diğer farklılıklarımıza rağmen ortak paydamız Türkçe etrafında toplanmaya davete devam edeceğiz.

Nefes kesen hikaye Kaspersky şirketinde mobil cihazlara tahsis edilen bağlantıyı loglayan bir araştırmacının radarına iOS (Apple telefonlarda ve tabletlerde kullanılan işletim sistemi) cihazlardan gelen garip isteklerin takılması ile başlıyor. Ofisteki telefonlar toplanıyor, araştırma işin yedekleri alınıyor ve günlerce süren çalışma sonucunda büyük bir operasyonu deşifre ediyorlar. Eğer bu virüs sizin Apple marka cihazınıza da bulaştıysa WhatsApp verilerinize, kamera ve mikrofonunuza, adres defterinize ve hatta yakınınızdaki cihaz bilgilerine erişilmiş olabilir. Ekran kapalı olduğunda ses kaydı bile alınabilir.

27 Aralık Çarşamba günü Hamburg Kongre Merkezi ilginç bir konferansın 37’incisine ev sahipliği yaptı: Chaos Communication Congress (CCC).

Bu mekan, 2006 yılında, kendisini şeffaflığa ve özgürlüğe adamış, bu uğurda saçlarını genç yaşta ağartmış başka birini Julian Assange’ı Wikileaks’i duyurduğu meşhur konuşması ile ağırlamıştı.

27 Aralık 2023 Çarşamba günü bu ünlü konferansın sahnesi bu kez ikisi halen üniversite öğrencisi, üç genci ağırladı. Ünlü anti virüs şirketi Kaspersky’de güvenlik araştırmacısı olarak çalışan bu gençler yıllardır Apple marka cihazların izlenmesine yol açan zafiyetleri ve bu zafiyetleri kullanan zararlı yazılımın kutusunu açtılar. Araştırmacılar bu zararlı yazılımların dahil olduğu attack chain yani saldırı zincirine Operation Triangulation adını verdiler.

Özetle saldırganların iMessage programına yolladığı PDF içeren bir mesaj sayesinde 16.2 vesiyonundan önceki bütün telefonlar karmaşık bir saldırı silsilesi ile ele geçiriliebiliyordu. Dahası, saldırıda kullanılan zafiyetler, Apple üretimi diğer cihazlar yaklaşık olarak aynı işletim sistemi altyapısını kullandığı için telefonlar dışındaki diğer cihaz tiplerine de zahmetsizce uyarlanabilirdi.

Üreticisinin dahi bilmediği, güvenli yaması yayınlamadığı için zafiyet demek olan zero day kategorisindeki dört zafiyet bu saldırı zincirinde kullanılmıştı. Uzaktan cihaz kontrol etmeye imkân veren bu nevi zafiyetlerin piyasa değerleri milyonları buluyor. Zafiyet brokerlarının web sitelerinde fiyat tarifelerini görebilmek mümkün. Bu dört zafiyetin toplam, en az, beş milyon dolar civarında olduğunu tahmin ediyorum. İran’ın Natanz şehrindeki nükleer tesisleri hedef alan Stuxnet saldırısnda da tıpkı Operation Triangulation saldırısında olduğu gibi dört zero day kullanıldığını da not edelim.

iMessage programı burada önemli bir ayrıntı. Nitekim İsrail merkezli NSO şirketinin siber casusluk yazılımı olan Pegasus da telefonlara uzaktan erişim için iMessage’daki bir zafiyeti kullandığı birçok farklı kaynakta yer aldı. Gazeteci Cemal Kaşıkçı suikastinde de bu siber casusluk yazılımın izlerine rastlandığı biliniyor.

Araştırmacılar konuşmalarına bu zararlı yazılım Kaspersky tarafından yine Kasperky’de bulunmuştur şeklinde ironik bir şekilde başlıyorlar.

Nefes kesen hikaye Kaspersky şirketinde mobil cihazlara tahsis edilen bağlantıyı loglayan bir araştırmacının radarına iOS (Apple telefonlarda ve tabletlerde kullanılan işletim sistemi) cihazlardan gelen garip isteklerin takılması ile başlıyor.

İstekleri takip eden araştırmacı, bu ağ paketlerinin belirli bir ad örüntüsüne sahip alan adlarına (domain name) gönderildiğini tespit ediyor. Bu örüntü sadece alan adlarında değil aynı zamanda şüpheli görünen domainlerin aynı servis sağlayıcısından (NameCheap) alınması ve Cloudflare üzerinden servis edilmesi gibi ortak noktalar da taşıyorlar.

Ofisteki telefonlar toplanıyor, araştırma işin yedekleri alınıyor ve günlerce süren çalışma sonucunda büyük bir operasyonu deşifre ediyorlar. Bu kadar karmaşık bir saldırı ağını nasıl çözdüler derseniz, araştırmacıların ifadeleri ile söyleyecek olursak, “Saldırganların yaptığı hatalar yüzünden.

Örneğin saldırganlar izlerini silmek için saldırıda kullanılan tüm dosyaları silmişlerdi ama bu dosyaları barındıran dizinleri silmeyi unutmuşlardı. Yine aynı şekilde pek çok veritabanı dosyasını silmişlerdi ama datausage.sqlite isminde, Apple cihazlarının adli bilişim analizinde kullanılan önemli bir dosyayı silmeyi unutmuşlardı.

Takip edilen izler araştırmacıları iMessage mesajlaşma yazılımına gönderilen PDF ekli mesajlara götürüyordu. Bu mesaj aynı zamanda çok girift olan saldırı akışının da başlangıç noktası idi. Mesaj içerisinde gönderilen PDF, doksanlı yıllardan bu yana kullanılan TrueType adındaki bir yazı biçemindeki (font) bir zafiyet kullanarak saldırının fitilini ateşliyordu.

Operasyona adını veren Triangulation kelimesi nirengi noktası demek. Peki bu ad nereden geliyor, araştırmacılar mevcut operasyon için neden bu ismi kullandılar? Saldırı zincirinin bir noktasında cihazda çalıştırılan kod vasıtası ile üretilen sarı üçgen görselinden hareketle operasyona bu ismin verildiği belirtiliyor. Bu görselin üretilme işlemi cihaza ait tekil özelliklerin gruplandığı parmak izi (fingerprint) oluşturma işlemi olarak da biliniyor.

Okurları teknik ayrıntılarla boğmak istemiyorum. Bu sebeple meraklılarını ilgili konferans kaydına yönlendirip, bazı temel noktaların altını çizmeye devam edeceğim.(https://www.youtube.com/watch?v=7VWNUUldBEE)

Araştırmacıların notlarına göre saldırı akışı oldukça komplex çünkü saldırganlar esas zararlı yazılımı, doğru kişiye bulaştırmak istiyorlar Doğru kişiye ulaşıp ulaşmadığını da pek çok yöntem kullanarak kontrol ediyor zararlı yazılım.

Eğer kodun telefonunda çalıştığı kişi, hedeflenen kişiyse, yaklaşık 10 yıllık bir kod son aşamada gönderiliyor: TriangleDB.

Bu casus yazılım coğrafi konum, dosyalara full erişim, messenger (WhatsApp, Telegram ve iMessage) verileri, kamera ve mikrofon erişimi, adres defteri ve yakındaki cihaz bilgilerine erişebiliyor. Ekran kapalı olduğunda ses kaydı da alıyor.

Bu zararlı yazılım makine öğrenmesi teknolojisini kullanarak telefondaki içerikleri analiz eden etmesiyle türünün ilk örneği olarak tarif ediliyor. Saldırıya maruz kalan telefondaki fotoğrafları analiz edip, içerdikleri görsellere göre saldırgana yolluyor. Özellikle de dökümanları.

Kaspersky firması yazılımın arkasındaki hangi ülke ya da aktörlerin olduğunu söylemiyor. Konferanstaki araştırmacılar “elimizde net veri olmadan, spekülasyon yapmak istemiyoruz”, diyerek topu taca atıyorlar sanki.

Bir saatlik sunumun üçte biri, yani son 20 dakikası dinleyicilerin sorularına hasrediliyor. Burada siz okurların da muhtemelen merak ettiği bir soru soruluyor. “Bizim cihazımız da bu saldırıdan etkilendi mi?”

Araştırmacılar https://securelist.com/find-the-triangulation-utility/109867/ adresinde telefonununuzun backupını alarak, bu saldırıya maruz kalıp kalmayacağını kontrol edebileceğiniz ücretsiz bir yazılım paylaşıyorlar.

Kaynak: Serbestiyet

“Malta ülke mi?”

“Nereye bağlı Malta?”

“Nece konuşuluyor orada?”

Hatta bir keresinde Malta’da olduğumu söylediğim bir dostum “Fatih (ilçe) Malta’da mısın?” diye sormuştu.

Malta’da yaşadığımı bilen ve İstanbul’a otobüsle geldiğimi duyan pek çokları bir süredir şu haklı soruları soruyorlar:

“Malta’ya kara ulaşımı var mıydı?”

“Otobüsle Malta’ya gidilir mi ki?”

“Malta ada değil miydi ya hu?”

Elhak hepsi de fevkalade haklı sorular. Olmazı olduran zekamız, yahut şark kurnazlığımız Malta’dan İstanbul’a duble yol yaptı. Biri Selanik’den, biri Sofya’dan.

Uluslararası otobüs terminallerinde kucağında çocukları, ellerinde bavulları ile yurtdışında yaşayan Türkleri görmek mümkün. Birçoğu artan bilet fiyatlarından ötürü, anavatanlarına yolculuk için Sofya ya da Selanik zorunlu rotasını takip etmek zorunda kalmışlar.

Bir kısmı da Sofya’dan sonra tren ulaşımını tercih ediyor. Tren ulaşımı biraz daha riskli zira tren istasyonuna gitmeden bilet almanızın olanağı yok. İnternetten tren bileti almak bu asırda, evet abartmıyorum, lüks addediliyor.

Uluslararası arenadaki gururumuz, başarılarıyla göğsümüzü kabartıp, övüncümüzü kanatlandıran Turkish Airlines bir süredir yurtdışında yaşayan vatandaşlarımız için Turkish Kahır Lines olmuş durumda. Özellikle de tekel olduğu hatlardaki pozisyonunu vatandaşlarımızın seyahat hürriyetleri aleyhinde kullanmakta hiçbir beis görmüyor koskoca THY!

Belki ilgililer duyar, yurtdışında yaşayan gariban Türk’ün de en az kendileri kadar huzur hakkı olduğuna kanaat getirirler de bu işe bir el atarlar, diye bu yazıyı yazmak istedim. Zira basit bir mukayese dahi fahiş bilet fiyatlarının hiçbir rasyonel zemini olmadığını ayan beyan ortaya koyacaktır.

Malta – İstanbul güzergahında tek operatör olan THY’nin bunu Malta’da yaşayan Türkler aleyhinde büyük bir ısrarla kullandığını uzun bir süredir gözlemliyoruz. Pandemi zamanında bunun hiç değilse anlaşılacak bir “maliyetler izahı” vardı, peki ya bugün?

Tıklım tıklım uçaklarla uçuş yapan THY hangi gerekçe ile daha uzun ya da aynı menzillerde rakiplerinin kendisinin dörtte bir fiyatına uçması gerçeğini açıklayabiliyor?

Bir süredir Malta ahalisi olarak artan bilet fiyatlarından ötürü Malta – Sofya – İstanbul, Malta – Selanik – İstanbul güzergahlarını kullanarak anavatana yolculuk edebiliyoruz.

“Siz de orada Euro kazanıyorsunuz”, deyip geçmeyin. Dört kişilik çekirdek bir ailenin Eylül ayı içerisinde tek yön yolculuk maliyeti neredeyse ortalama 30 bin TL. Buna can mı dayanır?

Basit bir örnek vereyim. Malta – Sofya uçuşu takriben 1 saat 57 dakika sürüyor ve erken davranırsanız Ryan Air ya da Wizz gibi firmaların biletlerini 20 Euro’ya, 30 Euro’ya alabiliyorsunuz. Sadece 1 saat 55 dakika süren Malta – İstanbul uçuşu ise en ucuz 250-300 Euro, evet sadece bir kişi! Ha bu arada bu fiyata bulursanız şanslısınız, hemen alın.

Yakıt derseniz iki operatör de yakıtı döviz cinsinden alıyor. Hatta yukarıdaki örnekte de arz ettiğim gibi Malta – Sofya arası mesafe, Malta – İstanbul arasındaki mesafeden birkaç dakika daha uzun. Bunun nasıl olduğunu fen açıklayamıyor, olsa olsa el çabukluğu marifet diyebiliyorsunuz…

THY pandemi sonrası dönemde ekonomik uçuşlarda bagaj konusunda da bonkör değil. Hakkını yabana atamayacağız leziz ikramları için mi bu kadar para ödüyor vatandaşlarımız? Bunu da tıpkı bagaj gibi yolcuların ihtiyarına bıraksınlar o halde. İsteyen menü alsın, istemeyen tıpkı Ryan Air, Wizz gibi ucuz biletlerle yolculuk yapabilsinler.

Yurtdışındaki mevcudiyetimiz Türkiye, Türkiye’den de büyüktür diyecek raddeye vardı ise, yurtdışında yaşayan Türkler ve akraba topluluklar ile ilgili mecliste komisyonlar, müstakil başkanlıklar kuruyorsak, en temel haklarını olan anavatana ziyaret haklarının da bu şekilde “gasp” ediliyor olmasına da ses yükseltmek gerekiyor.

THY yönetim kurulu başkanı sayın Ahmet Bolat, sosyal medya platformlarında THY’nin başarılarını paylaşmaya doyamıyor. Hakkıdır. Güçlü marka, dev ekip, kârlı operasyon.

Peki kendi vatandaşlarını uçuramayan bir ulusal havayolu şirketi olmayı kendilerine, 1933’den beri faaliyetlerine ara vermemiş bir havayolu şirketine yakıştırıyorlar mı?

Yurtdışında yaşayan vatandaşlarımız konusundaki hassasiyetlerini bildiğimiz AK Parti milletvekili sayın Zafer Sırakaya’nın, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar başkanı sayın Abdullah Eren’in dikkatlerine hususen bu meseleyi arz etmek isterim.

El insaf THY, el insaf!

Kaynak: Karar Gazetesi